Fin de siècle van alle tijden
23 02 07 - 00:00“Dit stuk zal blijven – ja, je zou bijna kunnen zeggen: het zal nog komen”, noteert de Oostenrijkse toneelschrijver Arthur Schnitzler in zijn dagboek. Het is 1915 en hij heeft het over zijn tragikomedie ‘Het Wijde Land’. Dat hij gelijk had, bleek vrijdagavond in de Stadsschouwburg Amsterdam.
Het toneelbeeld lijkt sober en statisch. Een wand bekleed met donkerblauw tapijt heeft witte deuren. Aan een houten tuintafel zit Genia Hofreiter (Anneke Blok). Ze is niet meegegaan naar de begrafenis van pianist en huisvriend Korsakov en mevrouw Wahl (Leny Breederveld) doet uitgebreid verslag. Korsakov heeft zelfmoord gepleegd en men speculeert over de toedracht.
Overspel
Deze eerste scène zet direct de toon voor de versie van De Theatercompagnie. Verveling en oppervlakkigheid zijn troef tijdens de gesprekken van de Weense jetset aan het begin van de 20e eeuw. Luchtigheid is de leus en praten over emoties vermijdt men angstvallig.
Zo is aan Genia niet te merken dat zij zich tot Korsakov aangetrokken voelde. En ook niet dat hij haar een afscheidsbrief naliet met de wanhoopskreet dat hij door haar afwijzing niet verder leven kan. Genia is trouw aan haar overspelige man Frederik (Mark Rietman). Niet voor hem maar voor zichzelf, geeft ze later toe.
Sterven
Als ze Frederik Hofreiter na zijn thuiskomst vertelt van de afscheidsbrief, is hij kwaad. Hij begrijpt haar niet: “Dat die arme Korsakov nu onder de aarde ligt en vergaat, jij bent daar toch de oorzaak van. Dat jouw deugdzaamheid een mens de dood heeft ingedreven!”
Als Korsakov haar had tegengestaan, dan zou een liaison volgens hem de meest natuurlijke zaak van de wereld geweest zijn. “Maar nee, ik weet toch dat je hem zelfs heel aantrekkelijk vond, dus waarom heeft hij moeten sterven?” Zij is voor hem nog meer een vreemde geworden.
Slachtoffer
Hun verschil van inzicht staat model voor het thema van het stuk. Frederik leeft zijn leven licht. Hij is charmant, succesvol en snel verveeld. Hij wisselt regelmatig van minnares. Als gloeilampenfabrikant verwacht hij dat zijn nieuwe gloeilampen de wereld snel veroveren, anders heeft hij er geen plezier meer in.
Hij kiest voor het individuele ‘ik’ en het ‘hier en nu’. Genia daarentegen gaat voor de moraal en de duurzaamheid die daaruit volgt. Ze is zoals ze dat zelf bitter zegt, ‘verstandig’. Maar als Frederik er vervolgens met de jonge Erna (Katja Herbers) vandoor gaat, is voor haar de maat vol. Ze neemt de eveneens jonge Otto (Tijn Docter) als minnaar. En weer valt er een slachtoffer.
Confrontaties
Als de ruim drie uur speeltijd vordert, loopt de spanning op. Het wordt langzaam duidelijk hoeveel frustratie, angst en eenzaamheid er leeft onder de farce. Het toneelbeeld wordt dynamischer.
De cast van bijna twintig mensen gebruikt witte deuren in verschillende decors om een denkbeeldige grens te trekken. De grens tussen de gespeelde oppervlakkigheid en de geuite emotie. Confrontaties tussen individuen zijn er pas nadat de laatste buitenstaander een van de vele deuren achter zich heeft dichtgetrokken.
Verrassend actueel
Hoteldirecteur Von Aigner (Jappe Claes) probeert Frederik duidelijk te maken dat hij keuzes moet maken. Zelfbeperking dus. Maar hij spreekt uit ervaring en weet: “Zoveel tegelijk vindt plaats in ons! Liefde en bedrog, trouw en trouweloosheid, verafgoding van de een en verlangen naar de ander of naar verschillende tegelijk. We proberen dingen op orde te brengen in onszelf, maar die orde is toch kunstmatig. Het natuurlijke is de chaos. Ja, mijn beste Hofreiter, de ziel is een wijd land.”
Arthur Schnitzler leefde in een tijd dat het onderbewuste en de menselijke driften in de belangstelling kwamen te staan. Hij was gefascineerd door de tegenstelling verstand en gevoel. De wereld veranderde snel en het ik-tijdperk brak aan. Hij schreef: “Het amusement, het gevoel van snelheid, de doelloosheid, leegloop, het beursgedoe. Waarvoor gebeurt dat nou eigenlijk allemaal? Bestaat er nog wel houvast, een werkelijke overtuiging?”
De twijfels van een eeuw geleden blijken nog verassend actueel. En De Theatercompagnie weet van het wijde land een eigentijdse en herkenbare omgeving te creëren.
Gezien:
‘Het Wijde Land’, De Theatercompagnie
23 februari 2007, Stadsschouwburg Amsterdam
Speellijst: www.theatercompagnie.nl
Foto: Sanne Peper. Gepubliceerd op TheaterCentraal.nl
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren