De zin van Erik Borgman
09 03 07 - 00:00Interview
Wanneer het volk bijeen is, spreek ik over uw rechtvaardigheid
’Gemeenschap vormen is vaak ruzie maken. Juist in onze ruzies over wat van fundamenteel belang is, blijkt dat we bij elkaar horen. De integratie met nieuwkomers is dus al lang begonnen. Het debat hierover is soms beschaafd en soms minder. Dat is geen ramp, zolang het maar over fundamentele kwesties gaat.
Juist de confrontatie dwingt ons beslissingen te nemen over wat echt van belang is. Het is typisch Nederlands om bang te zijn voor conflict, met name het religieuze conflict. In de VS bijvoorbeeld spreekt men veel openlijker over fundamentele verschillen in visie. Maar juist in onze conflicten bouwen we aan onze cultuur. We gaan daarin wel degelijk vooruit.
Gewoon schofferen
Wel moeten we de grondslag van het debat voor ogen houden: niemand heeft de wijsheid in pacht. Dat sommigen hun eigen gelijk uittoeteren is vooral onzekerheid. Zo van: als ik deze waarden niet hoog houd, verdwijnen ze. We verschansen ons in onze toren en roepen dat we gehoord willen worden.
Zoals de klokkenluidende pastoor in Tilburg, die met een beroep op de vrijheid van religie om kwart over zeven ’s morgens te hard zijn klok luidt. Maar gehoord willen worden verplicht je tot luisteren naar anderen, die ook gehoor vragen. Je debatteert met elkaar en beargumenteert je standpunt. Daarbij moeten we niet te bang zijn elkaar te schofferen of om zelf geschoffeerd te worden. Sommige tegenstellingen zullen misschien verscherpen, maar confrontaties mijden, verarmt onze cultuur.
Tegenspreken
Wij denken dat over de waarheid van onze overtuigingen niet te debatteren valt. Dat we bijvoorbeeld niet rationeel kunnen beslissen welk uitgangspunt beter is: ’eigen volk eerst’ of ’discriminatie is ontoelaatbaar’. Dan kun je nog maar twee dingen doen: ieder zijn persoonlijke opvatting laten of de eigen overtuiging autoritair opleggen.
Deze situatie is fnuikend. We komen pas verder als we weer geloven dat we samen in confrontatie en in aanvulling de waarheid kunnen vinden. Je hebt meer nodig dan je zelf al weet of kunt verzinnen. Doordat mensen je tegenspreken, kom je erachter wat je niet weet. Dit zoeken naar waarheid is ook een vorm van integratie.
Onzekerheid
Iedereen moet zich veilig weten in het debat. Dat bereik je niet door te gaan dreigen met het uitwijzen van imams of met de rechter. Naar een rechter ga je alleen in noodgevallen, niet als iemand roept dat homoseksualiteit een ziekte is en evenmin als iemand spotprenten van Mohammed maakt. De rechter kan verbieden bepaalde dingen te zeggen, maar men zal ze blijven denken. We gaan alleen vooruit als we elkaar kunnen overtuigen.
Het is jammer dat religie zo gevoelig ligt en we haar liever uit het publieke domein weren. Want je diepste overtuiging moeten opsluiten in jezelf, kan tot agressie leiden. Religie kan juist vertrouwen kweken in wat er nog niet is. Dit vertrouwen hebben we nodig om verder te komen. De toekomst kunnen we niet naar onze hand zetten. We dragen eraan bij en zijn er afhankelijk van. Dat leidt op dit moment tot een groot gevoel van onzekerheid. Maar de christelijke traditie zegt: de toekomst hoef je niet te maken, die komt van God. Daarom kun je erop vertrouwen.
Zieke buurman
Ik had altijd al de neiging om mij als theoloog met het publieke debat te bemoeien, ook toen het spreken over religie ’uit’ was: ’ik spreek over uw rechtvaardigheid, houdt mijn lippen niet gesloten’. Zo staat het in Psalm 40. In mijn visie staat God uiteindelijk op het spel in ons persoonlijke en collectieve leven.
Straks in Tilburg zal ik vooral de feitelijke rol van religieuze overtuigingen in onze seculiere samenleving bestuderen. Zoals de overtuiging dat wij als mensen bij elkaar horen niet omdat wij dat willen, maar omdat wij elkaar gegeven zijn en op elkaar zijn aangewezen. We hebben dus verantwoordelijkheid voor elkaar. Mensen zorgen voor hun zieke buurman die ze eigenlijk niet mogen.
Ze gaan bij hun demente moeder op bezoek. Het besef van verbondenheid is er, maar komt nauwelijks ter sprake. En dat is funest, want zo kunnen we aan elkaar niet meer uitleggen waarom het bijvoorbeeld waardevol is in de zorgsector te werken, ook al betaalt het niet geweldig.
Kerken ontbreken
Terecht stelde minister Klink pas dat het vreemd is dat de kerken zo vaak ontbreken de strijd rond integratie. Het was een gunstige uitzondering dat PKN-synodevoorzitter De Fijter op Wilders’ idee om de Koran te verbieden, reageerde met: ’Als je de Koran wilt verbieden, dan verbied je ten diepste de kerk’.
Een publiek debat begint met het innemen van een standpunt. Als jij iets zegt, kan de ander reageren. Zwijgen is geen teken van respect, maar van onverschilligheid en lafheid. En ja, wie zijn nek uitsteekt, kan klappen oplopen, maar draagt in ieder geval bij aan de voortgang van de cultuur.”
Erik Borgman (1957) is lekendominicaan, hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen en directeur van het Heyendaal Instituut voor theologie, wetenschappen en cultuur. Per 1 november wordt hij hoogleraar theologie van de religie aan de Universiteit van Tilburg.
Gepubliceerd in Trouw
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren