« Kunstwereld ziet geen… | Home | Filosofen worstelen m… »

Moderne kunst wacht op openbaring

17 05 09 - 17:16
Voor de wetenschappers op het symposium ’Goddelijke kunst’ is het religieuze aan kunstobjecten vooral ’een gebeuren’. Een proces tussen kunstenaar of beschouwer en het kunstwerk. Het gaat hen dus niet om de bestemming van het werk. Wel om verlangen naar eenheid.

Wanneer is kunst religieus? Moet ze daarvoor religieuze motieven verbeelden of een religieuze ervaring oproepen? Wetenschappers van verschillende pluimage lieten zaterdag hun licht over deze kwestie schijnen. Dat licht leidde op het symposium van het Soeterbeeck Programma aan de Radboud Universiteit in Nijmegen niet tot een pasklaar antwoord. Wel werd een rode draad zichtbaar.

Ondraaglijk gevoel
Filosoof en dichter Renée van Riessen neemt het woord. Met gedichten van Sappho, Hanlo en zichzelf illustreert ze hoe poëzie een nieuwe werkelijkheid schept. De dichter wil een ondraaglijk gevoel van afwezigheid opheffen. Vanuit een verlangen naar wat niet is. Het is een religieus verlangen om te hechten. „De Bijbel is een dichterlijk boek. Het Hooglied bijvoorbeeld gaat ook over afwezigheid.” Wat gemist wordt, verandert tijdens het schrijven, volgens Van Riessen. Het schrijven of scheppen maakt uiteindelijk vrij.

Kunst overstijgt
Met filmfoto’s wil filosoof Sylvain De Bleeckere aantonen dat filmkunst het blikveld van de mens wijzigt. Metafysische waarden als eeuwig- en tijdloosheid veranderen voor de beschouwer in schijnbegrippen. De Bleeckere gebruikt een film van de Russische cineast Andrei Tarkovski. „Tegen het atheïstische en communistische regime in, werkte hij in zijn films met iconenkunst uit de christelijk-orthodoxe traditie.” Daarmee haalt hij het volgens De Bleeckere uit ’de verengende blik van de orthodoxe theologie die het ten onrecht opeist als haar bezit’. „Deze kunst overstijgt zelf de orthodoxie.”

Bezoeker en kunstenaar Marleen B. Berg (51) verwacht geen antwoorden op het ’boeiende’ symposium. „Die krijg ik ook niet als ik kunst maak.” Dat maakproces ervaart ze wel als religieus. Maar het werk hoeft niet dezelfde ervaring op te roepen bij beschouwers. „Zij halen er een eigen boodschap uit.”

Imitatie verboden
„Muziek is geen taal, vertelt geen verhaal en heeft geen boodschap”, laat hoogleraar muziek en christendom Martin Hoondert zijn publiek ’s middags weten. Het geeft net als poëzie vorm aan een religieus verlangen. De uitvoering staat centraal, want zonder vertolking geen muziek. Tijdens die uitvoering beleven we relaties waarnaar we verlangen als werkelijk. „We ervaren eenheid, sacraliteit”, aldus Hoondert.

Net als in de beeldende kunst is imiteren uit den boze. In de westerse muziektraditie doorbreekt goede muziek cliché’s. Om dit te illusteren laat Hoondert ’Die Kunst der Fuge’ van Bach horen. Als contrast volgt het mystieke Plenum, van de Nederlandse componist Daan Manneke, dat juist herhaalt. „Deze muziek heeft geen thema, het gaat om de klank. Manneke behoort tot de stroming van de Nieuwe Spirituelen. Westerlingen hebben in deze tijd behoefte aan rust.”

Cadeau
Na de voordrachten neemt de religieus geïnspireerde kunstenaar Jan Peter Muilwijk met twee collega’s het boek ’God en kunst’ in ontvangst. Het verschijnen van de geïllustreerde essaybundel was aanleiding voor het symposium. Muilwijk: „De diepere lagen die wetenschappers in ons werk aanboren, inspireren me in mijn toch wat stille atelier. Dit boek is een cadeau.”



Verlangen naar opstanding maakt kunst religieus
Resten van de religieuze traditie spelen een prominente rol in de kunst, stelt Erik Borgman, hoogleraar systematische theologie. Zo gebruiken moderne kunstenaars religieuze motieven voor een persoonlijk statement. „Maar daarmee is de oude religie niet terug in de kunst.”

Beheersing verliezen
In de westerse cultuur hoort moderne kunst niet te imiteren, zegt Borgman. „Want dan is het geen kunst meer.” Dus vindt de kunst zichzelf steeds opnieuw uit. Bijzonder hierbij is volgens de hoogleraar dat de moderne kunstenaar voortdurend probeert zijn beheersing over het materiaal te verliezen „om iets te laten gebeuren wat hij zelf niet heeft bedacht. Moderne kunst wacht op openbaring, wil zichzelf daardoor in dienst laten nemen. God krijgt zo de ruimte om aan het licht te komen in een nieuwe gestalte. De kunstenaar wacht op het moment dat het graf zich opent en de doodse hoeveelheid materiaal die onze wereld is, ontwaakt. Dat verlangen naar opstanding maakt moderne kunst religieus.”



Kunst kan werkelijk contact leggen tussen God en mens
Dat we moeite hebben met ’het transcendente’ komt volgens filosoof Philip Verdult omdat het vooral een formeel begrip is. Het betekent zoiets als ’dat wat overstijgt’ maar wie precies wat overstijgt, mogen we zelf invullen. „Vandaag bedoelen we datgene wat alles overstijgt ofwel het goddelijke, ook wel God.” Kan kunst reëel contact leggen tussen ons en dat goddelijke?

Kunst gebeurt
Ja, zegt Verdult terwijl hij teruggrijpt op de filosoof Hans-Georg Gadamer. Die zei dat een kunstwerk pas echt kunst is als het iets met ons doet. Een kunstwerk is een gebeuren dat de beschouwer én de kunstenaar overstijgt, transcendeert. Hier maakt Verdult een kanttekening. Het transcendente is geen object buiten ons, maar óók een gebeuren. Het is een proces met twee polen: God en mens.

Daarom moet men ’het transcendente’ als werkwoord verstaan: bezig zijn met overstijgen of transcendentie. Een kunstwerk of situatie roept iemand dan op zijn gewone manier van voelen, denken en reageren te overstijgen.



Het heilige is in het materiële kunstwerk zelf aanwezig
Voor Frans Maas staat het buiten kijf dat beelden altijd al ’een onvoorstelbare invloed’ hadden op het spirituele leven binnen en buiten de kerk. De hoogleraar spirituele geschiedenis denkt dat het transcendente of heilige in het materiële werk zelf aanwezig is. Het kunstwerk is niet alleen maar een verwijzing ernaar. Hij refereert aan de moord op een jongen in de wachtkamer van station Roosendaal.

Moord in wachtkamer
Die wachtkamer ligt na de moord vol bloemen, gedichten en briefjes. Reizigers weten: hier is het gebeurd en ze voelen betrokkenheid als verbijstering en huiver. Dat is in de zichtbare ’installatie’ aanwezig en grijpt de toeschouwer aan in het schouwspel. Hier gebeurt het.

Dat de westerse traditie in de materiële afbeelding geen contact met God ziet, komt door het Bijbelse verbod om godenbeelden te maken. In de oosterse traditie ligt dit anders. Daarin gaat de verering van het beeld door naar het origineel. Iconen hebben een heiligheid die vergelijkbaar is met het kruis.



God en kunst. Verdwijnen en verschijnen van het religieuze in de kunst. De auteurs, waaronder Erik Borgman en Wil Derkse, onderzoeken hierin hoe kunstenaars met vragen over leven en dood omgaan. Philip Verdult (red.), Lannoo, ISBN 9789020982824, € 34,95

Gepubliceerd in Trouw en op Trouw Religie & Filosofie.




Gebruikte Tags: andrei_tarkovski, auteurs, bach, beeldende_kunst, bijbel, boek, cinema, componist, daan_manneke, dood, erik_borgman, ervaring, film, filmkunst, filosofiejournalist, filosofieredacteur, filosoof, god, god_en_kunst._verdwijnen_en_verschijnen_van_het_religieuze_in_de_kunst, goddelijke_kunst, goden, hanlo, hans_georg_gadamer, heilig, heilige, iconen, jan_peter_muilwijk, jolanda_breur, kunst, kunstwerk, martin_hoondert, materiele, metafysisch, moderne_kunst, moderne_kunstenaars, moderne_religieuze_kunst, moord, motieven, muziek, mystiek, nieuwe_spirituelen, onderzoek, openbaring, orthodoxie, overstijgen, philip_verdult, plenum, poezie, radboud_universiteit_nijmegen, religie, religiejournalist, religieredacteur, religieus, renee_van_riessen, sacraal, sacraliteit, sappho, scheppen, schrijven, soeterbeeckprogramma, spiritueel, sylvain_de_bleeckere, symposium, theologie, transcendent, transcendente, uitvoering, verlangen, westerlingen, wetenschap, wetenschappelijk, wil_derkse