Filosofen worstelen met verzoening
29 05 09 - 23:21Het thema verzoening spreekt niet iedereen aan in de Nacht van de Filosofie. Een conflict kan ook heilzaam zijn. En wat verstaan we eigenlijk onder verzoening?
Job Cohen ziet het nut wel in van een flinke confrontatie. „Een vuur hoeft niet altijd direct geblust. Je kunt het gecontroleerd laten branden.” In een overvol Felix Meritis luisterden bezoekers van de Nacht van de Filosofie vrijdagavond naar de openingswoorden van de Amsterdamse burgervader.
Felle ruzies
Hoe zo’n beheerst brandend vuurtje zijn voordeel kan hebben, illustreert Cohen aan de hand van het Joods Marokkaans Netwerk Amsterdam, waarvan de leden tolerantie willen bevorderen. „Ze hebben nog steeds felle ruzies. Soms is er begrip.” Maar het conflict heeft een integrerende werking op het netwerk en kan leiden tot verzoening, volgens Cohen. „Behalve als er geweld bij komt kijken, want dan wordt het een juridisch verhaal.”
Ella Vogelaar
Hoe zal een gemiddelde Telegraaf-lezer uw regeerperiode hebben ervaren?, vragen de presentatoren van de ’verzoeningsshow’, de filosofen en schrijvers Frank en Maarten Meester, aan oud-minister Ella Vogelaar. „Als een knettergek wijf dat kopjes thee drinkt met allochtonen en niet in de gaten heeft dat Marokkaans tuig hard moet worden aangepakt. En ze hebben in vijf hoofdredactionele commentaren de oproep kunnen lezen mij naar huis te sturen.”
Telegraaf-lezer
Van verzoening met de Telegraaf-lezers wil ze niet horen. „Zij hebben een incompleet beeld gekregen. Ik wil ze ontmoeten, dan kan er begrip groeien misschien. Dat zou een begin van verzoening kunnen zijn. „Maar”, moet ze toch even kwijt, „de grootste dader is Wouter Bos, en niet die aardige Telegraaf-lezer.”
De vraag
Tijdens de show blijkt ook hoe lastig het begrip verzoening eigenlijk is. De interpretaties lopen uiteen. Is verzoening iets tussen twee partijen of tussen een persoon en een situatie of een beeld dat, bijvoorbeeld in het geval van Vogelaar, de media schetsen? Of is verzoening iets wat zich in je binnenkamer voltrekt? Of is dat nu juist het geval bij vergeving? Is verzoening mogelijk zonder vergeving? Is vergeving mogelijk zonder verzoening?
Wouter Bos
Volgens Vogelaar is het mogelijk je te verzoenen met een beeld of situatie, maar is dat iets anders dan je verzoenen met een persoon. „Ik heb me verzoend met de situatie, maar niet met Wouter Bos. Dat is niet zozeer persoonlijk, maar heeft te maken met een fundamenteel verschil van mening over politiek bedrijven.”
De enige in de show voor wie dit semantische interpretatieprobleem niet speelt, is Daniëlle van Bennekom, slachtoffer van een overval. Na hulp van de Stichting Slachtoffers & Daders heeft zij nu haar overvaller, die ze niet kent, vergeven én zich met de situatie verzoend.
Crimineel
In de show zit ook Rein Gerritsen, ex-crimineel en tegenwoordig wetenschapsfilosoof. Later wordt hij nog geïnterviewd door filosoof en journalist Anne Havik. Gerritsen heeft er de grootste moeite mee zich met zijn verleden te verzoenen, zowel met zijn criminele daden als met de dood van zijn broer en moeder, bij een auto-ongeluk.
Is begrip van zijn daden een eerste stap op weg naar verzoening en vrede krijgen met de situatie, vraagt Havik. Nee, zegt Gerritsen met klem. „Ik zou willen weten of ik destijds iemand om het leven heb gebracht en of mijn moeder en broer mij vergeven hebben dat ik het ongeluk heb veroorzaakt en als enige leef. Dat blijft een fundamentele onzekerheid in mijn leven.”
Beste filosofieboek
Het thema van de Maand en de Nacht van de filosofie is verzoening, maar Hans Achterhuis heeft filosofisch gezien vooral verstand van geweld. In een zaal van het statige achttiende-eeuwse pand laat de emeritus hoogleraar zich onderhoudend interviewen over zijn boek ’Met alle geweld’. Het is genomineerd voor de Socrateswisselbeker, de prijs voor het beste filosofieboek van vorig jaar.
chimpanseegedrag
Achterhuis schreef zijn boek omdat hij zich niet kon voorstellen ooit geweld te gebruiken terwijl anderen er rustig op los timmeren. Hij wilde geweld begrijpen. Het is niet gelukt. De boeken van Frans de Waal waren voor hem een eyeopener. Uit onderzoek van deze primatoloog naar chimpanseegedrag bleken vele overeenkomsten met de mens. Maar biologie verklaart niet alles. „Dat kinderen op anderen schieten vanwege een slechte jeugd, is geen verklaring.”
De filosoof gelooft niet dat de Nederlandse samenleving er gewelddadiger op geworden is. „Geweld is geen objectief begrip. Nederlanders klagen er veel over, maar bijvoorbeeld Amsterdam was in de negentiende eeuw een stuk gevaarlijker dan nu. En in de eeuwen daarvoor hoorde geweld erbij. Dat wij dit niet meer zo zien, komt door het geweldsmonopolie dat in de zeventiende eeuw de staat toeviel.”
Prikkelend
Het woord verzoening wordt volgens Achterhuis niet altijd terecht gebruikt. Hij refereert aan de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie. „Hoe kun je verzoening verwachten van mensen wier vrouw, man of kind is vermoord?”
Waarom ’Met alle geweld’ zou kunnen winnen vanavond, vraagt interviewer Wim Brands. Een van de criteria van de jury is dat het boek prikkelend moet zijn, zegt Achterhuis. „Ik denk dat mijn boek aardig scoort.” Hij krijgt gelijk. Nog geen uur later roept de jury hem ’met het meest prikkelende boek’ tot winnaar uit.
Conflict
Steven Dorrestijn (31) vermaakt zich uitstekend op de achtste editie van de Nacht. De promovendus techniekfilosofie komt al voor de vijfde keer. Het thema vindt hij minder belangrijk dan de sprekers. En die zijn goed, zoals gewoonlijk. Persoonlijk heeft hij niet zoveel met verzoening. „Ik ben geen ruziemaker.” Eén ervaring in zijn leven vond hij toch ontluisterend.
„Als je jong bent, denk je dat er harmonie zal zijn als je ouder wordt. Totdat duidelijk wordt dat je moet leren leven met conflict.” Hans Achterhuis blijkt zijn promotor te zijn. Dorrestijn grapt: „Ik heb zijn boek niet gelezen, maar om persoonlijke redenen ben ik heel blij dat hij de Socrateswisselbeker heeft gewonnen.”
Homofoob
In de grote zaal voelt NRC-journalist Rosan Hollak filosoof Tariq Ramadan aan de tand. Ze valt met de deur in huis door hem de vraag te stellen die velen afgelopen weken heeft beziggehouden: „Ben je homofoob of niet?”
Ramadan was in het nieuws vanwege omstreden uitspraken over homoseksualiteit. „Filosoferen is niet enkel je éigen cultuur beschouwen”, verdedigt Ramadan zich. „Deze discussie gaat ook niet over mij. Wanneer je niet meer weet wie je zelf bent, focus je op de vijand.” Hij doelt op de Nederlandse zoektocht naar de eigen identiteit.
Fouten
„De islam tolereert inderdaad geen homofilie, maar los daarvan, ikzelf respecteer andermans rechten en privéleven. Ik heb nooit iets anders gezegd afgelopen jaren.” In het boek ’Frère Tariq’ van een Franse onderzoeksjournaliste, waarop de verdenkingen mede zijn gebaseerd, staan wel tweehonderd fouten volgens de islamitische professor.
Ramadan, gasthoogleraar burgerschap en identiteit aan de Erasmus Universiteit, is niet van plan een brug te slaan tussen de islamitische en westerse wereld: „Ik bén die brug. De twee werelden zijn in mij verenigd.” Belangrijker dan zoeken naar gedeelde waarden is de houding tot de ander, zeg hij.
„Menselijkheid, zoals ik gelijk kan hebben maar de ander net zo goed.” Dat is een mooie theorie, volgens Hollak, „maar je kunt de minderheden in ons land niet vragen dit intellectueel te bekijken.” Dat hoeft niet, volgens Ramadan, het gaat om hun houding.
Respect
Wettelijke inperkingen van geloofsuitingen getuigen van angst, vindt Ramadan. Angst die Nederlandse moslims volgens hem moeten respecteren. Hoe krijgen we die angst uit Geert Wilders, wordt gevraagd. Ramadan: „Hij is niet bang maar maakt gebruik van andermans angst. Hij is slim.” Door zijn vlammende betoog heeft Ramadan al snel de zaal op zijn hand. Hij mag meermalen rekenen op een warm applaus.
Knappe filosofen
Dertigers Eva en Paulien Hilbrink genieten van de ’knappe filosofen’ die spreken tijdens de avond. En niet alleen van hun inhoudelijke kwaliteiten. Tariq Ramadan is daarbij favoriet. Maar ook zijn binnenkant spreekt hen aan.
„Die interviewster deed het slecht. Waarom meteen over zijn vermeende homofobie beginnen? Dat zet gelijk een negatieve toon. Geef hem een kans, hij had een goed verhaal”, zegt Eva verontwaardigd. De zusjes ergeren zich aan de polarisatie in de samenleving. „Als je het ergens niet mee eens bent, wordt je gelijk als tegenstander gezien.”
Openhartig
Over haar eigen verzoeningsmomenten is de zwangere Paulien openhartig. „Gisteren moest ik tijdens karateles op de bank gaan zitten. Ik kon niet meer. Toen voelde ik opeens mijn kindje schoppen en raakte ontroerd. Terwijl ik voorheen dacht: ik zie wel wanneer het er is.
De zwangerschap hield me niet echt bezig en ik ging gewoon door. Op dat moment verzoende ik me met de beperkingen die mijn zwangerschap me oplegt.” En: „O ja, ik heb me verzoend met het feit dat ik op mijn moeder lijk. Nu ik terugkijk, vind ik dat ze het toch heel goed gedaan heeft.”
Intellectuele dwerg
De Israëlische filosoof Avishai Margalit (1939) wordt depressief als hij denkt aan de mogelijkheden tot verzoening. „Net als zoveel ouderen. Ik ben nu sceptischer dan vroeger”, vertelt hij in een interview met journalist Bas Heijne. De oud-politicus heeft veel verzoeningspogingen in het Midden-Oosten zien mislukken.
Je hebt oorlog, vrede en een vredesproces, zegt hij. Dat laatste is een tussenfase, geen vrede en geen proces – een combinatie van twee verschillende woorden. „Als je Arnold Schwarzenegger een intellectuele dwerg noemt, bedoel je ook niet dat hij een intellectueel is, of een dwerg.”
Drama
Een Ierse journalist omschreef het ooit raak voor hem: Als je denkt dat je de oplossing hebt, begrijp je het probleem niet.” Maar Margalit houdt hoop, al ziet hij geen verzoening tussen Palestijnen en Israëliërs in de nabije toekomst.
Margalit heeft ook vertrouwen in de Nederlandse integratieproblematiek. „Media hebben drama nodig. Er is een neiging tot overdrijven. Maar Nederland is een beschaafd land. De inwoners komen er nu alleen achter dat ze niet zo tolerant zijn. Misschien is het calvinistisch om puur en transparant te willen zijn.”
Gepubliceerd in Trouw en op Trouw Religie & Filosofie
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren