'Wie de oorzaak kent, vindt rust'
05 09 09 - 22:30Tijdens de kunstmanifestatie ’My Name is Spinoza’ vertellen landgenoten van Neêrlands beroemdste filosoof waarom zijn gedachtengoed actueel is. Vandaag: filosoof Miriam Van Reijen.
Binnen twee minuten is Miriam van Reijen er achter waarom haar cliënten dingen hebben gedaan waar ze zelf niet blij mee zijn. In de geest van filosoof Benedictus de Spinoza doet ze daarvoor een beroep op hun denkvermogen. „Ik laat hen inzien dat ze niet anders konden.”
Het is het determinisme van de zeventiende-eeuwse denker dat hoogtij viert in haar filosofische praktijk. Geen mens ontkomt bij Van Reijen aan de ijzeren wet van oorzaak en gevolg.
„Wanneer iemand zich schuldig voelt omdat hij geen kaartje naar een jarig familielid stuurde, stel ik vragen om de oorzaak te achterhalen. Als hij het vergeten is, hoe had hij er dan aan kunnen denken? Mensen zijn vaak hoogmoedig, denken dat ze het onmogelijke kunnen.”
Accepteren dat er niet meer in zat, kunnen mensen moeilijk, volgens Van Reijen. „Studenten houden achteraf vaak vol dat ze meer hadden kunnen studeren, maar dan zeg ik: ’Je deed het niet, dus kon je het niet.
Doe het rustig aan en studeer de volgende keer vanuit die rust wel harder’. Terugkijken heeft geen zin, dat kost energie. Spinoza vond de gedachte dat je iets anders had kunnen doen onlogisch en niet waar, er was een reden voor.”
Van Reijen gebruikt vooral de affectenleer uit Spinoza’s levenswerk, de Ethica. Deze theorie over emoties moet het menselijk bestaan makkelijker en gelukkiger maken. „Filosofie is alleen interessant als ze iets verandert in je leven.” Van Reijen is ook bestuurslid van de Vereniging Het Spinozahuis en geeft trainingen waarin ze filosofie met emoties combineert. Schuldgevoel is het hoofdthema.
Werkt determinisme geen fatalisme in de hand?
„Een groot misverstand. Als de dokter vertelt dat je nog drie weken te leven hebt, ga je dan bij de pakken neerzitten of knokken? De dokter kent niet alle oorzaken van je aandoening en heeft wel eens ongelijk. Fatalisten zijn aanmatigend door te denken dat ze de toekomst kennen. Kijk terug met gemoedsrust en wees honderd procent gericht op de toekomst. Je moet keuzes maken.”
„Spinoza besteedde veel aandacht aan adequaat denken, om illusies en misverstanden tegen te gaan. In de Ethica gaat hij ervan uit dat mensen zich hierdoor beter gaan voelen. Dat is ook prettiger voor hun omgeving.”
Dat klinkt als psychotherapie.
„Dit is radicaler. Sommige psychotherapeuten zeggen dat een beetje schuldgevoel geen kwaad kan. Het is een aanzet voor verandering. Met een beetje jaloezie of irritatie leer je wel leven, vinden ze. Maar als je kiespijn hebt, ga je toch ook naar de tandarts om de oorzaak te laten wegnemen? Dat doe ik ook met negatieve emoties.
Als filosoof kan het me niet schelen hoe het voelt, ik ga op zoek naar de oorzaak. Is de gedachte die je hebt waar? Zo ja, dan houd je haar. Zo niet, dan is het mijn taak om je er vanaf te helpen. Het gaat in de filosofie om de waarheid.”
Ware gedachtes kunnen heel vervelend voelen.
„Ware gedachtes kunnen volgens Spinoza geen oorzaak zijn van een negatief gevoel. Dit is een boude uitspraak, maar aan die gevoelens liggen altijd onware gedachten ten grondslag. Hij heeft deze emoties, ook wel passies, keurig beschreven in deel drie van de Ethica.
Neem haat. Haten kun je enkel als je denkt dat iemand anders de oorzaak is van een voor jou vervelend feit. Je haat geen natuurverschijnselen zoals een aardbeving, die zie je als een gegeven feit. Maar zo is het ook met de baas die je ontslaat. Wanneer je een serieus gesprek met hem hebt en vraagt naar het waarom, dan begrijp je dat hij niet anders kon. Dan verdwijnt de haat. Het feit ’ontslag’ blijft, daar kan de filosofie niets aan doen.”
En de ander die jou haat en je wat aandoet?
„Ook daar is een oorzaak voor en die ligt niet bij jou. En waarom zou je jezelf met twee problemen opzadelen? Als je kiespijn hebt, kun je kwaad zijn op die kies. Die kan er echter niets aan doen.”
Past u deze theorie zelf ook toe?
„Ja, hoewel ik makkelijk praten heb. Ik ben er filosoof genoeg voor en die houding zit ook in mijn aard. Als studenten te laat zijn omdat de trein vertraagd is, denken ze dat die trein geen vertraging had mogen hebben. Zelf denk ik dat die vertraging wel ergens door zal zijn gekomen.”
Daarom spreekt Spinoza u dus aan?
„Ik heb veel filosofen bestudeerd, maar met niemand was ik het zo eens als met hem. Het voelt als kameraadschap. Hij dacht zo radicaal, zonder rekening te houden met heilige huisjes zoals over de vrijheid van meningsuiting. Zelfs onder filosofen is hij bijzonder.”
In uw boek over Spinoza schreef u dat mensen door kennis kunnen loskomen van hun emoties. U vertelde al over het achterhalen van oorzaken. Maar zijn de passies niet heel sterk?
„Zelfs met die kennis blijft het behelpen. Daar verwijst de titel van mijn boek ook naar. Spinoza weet dat de ratio vaak het onderspit delft. Zo’n rationalist is hij nu ook weer niet. Gewoonte en lust bijvoorbeeld, zijn vaak sterkere krachten. Kijk naar mensen die weten dat roken slecht is en toch niet kunnen stoppen. Alleen de intuïtieve kennis is volgens Spinoza sterker dan passies.”
Hoe komt iemand aan die kennis?
„Het is geen feitelijke kennis, het kwartje moet vallen. Een verinnerlijkt besef van oorzaak en gevolg dat de passies onmogelijk maakt. Daar komt gemoedsrust uit voort.”
Vooralsnog moeten we het doen met het achterhalen van oorzaken. Dat kan heel complex zijn.
„We hoeven niet alle oorzaken te kennen, dat is juist zo mooi. Als we buikpijn hebben, weten we dat er een oorzaak is, ook als we die nog niet kennen.
Vroeger zochten mensen die oorzaak in Gods wil, het boze oog of dachten ze dat ze werden gestraft voor hun slechte leven. Tegenwoordig is het een zaak van de natuur. Dat werkt volgens Spinoza ook zo voor ons brein, ons denken. Die overtuiging heeft praktische consequenties. Zelfs als je niet precies weet hoe het komt, weet je dat er een oorzaak is en dat alleen al geeft rust.”
„Dat de wetenschap steeds meer oorzaken ontdekt, vind ik prachtig. Spinoza zei al dat we geen vrije wil hebben. Neurowetenschappers kunnen tegenwoordig met apparatuur kijken hoe het brein werkt. Hoe we denken, vergeten, herinneren, waarom we doen wat we doen, alles heeft een natuurlijke oorzaak.”
De filosofie is nu zelf in het geding.
„Duizenden jaren hebben we in de filosofie hierover van alles kunnen roepen. Bij de oude Grieken behoorden genees- en sterrenkunde ook tot de filosofie, omdat ze er nog zo weinig van wisten. Maar steeds meer wetenschappen splitsen zich af. Ontzettend spannend.”
Is de verhouding tussen lichaam en geest straks een terrein voor de neurowetenschappen?
„Misschien wordt binnenkort wel ontdekt wat bewustzijn is. Filosofie is geen wetenschap, maar je bent in deze tijd alleen nog serieus te nemen als filosoof wanneer je wetenschappelijke ontwikkelingen op de voet volgt.”
„Filosofie zal op den duur verdwijnen. Maar dat maak ik niet meer mee. Ondertussen blijf ik lekker door filosoferen over de zin van het leven. Als ik nu zou gaan studeren, werd het neurowetenschappen en geen filosofie. Maar natuurlijk wel met Spinoza erbij.”
Op 2 juli gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren