Nu gaat het even niet over Jezus
16 01 10 - 10:39Na het drama van Koninginnedag togen gelovigen en ongelovigen naar de Grote Kerk in Apeldoorn. Want voor troost en zingeving moet je in de kerk zijn.
Als de nood hoog is, is de kerk nabij. De deuren van de Grote Kerk in Apeldoorn werden na het Koninginnedagdrama geopend en gingen sindsdien bijna niet meer dicht. Bezoekers deelden er hun verdriet. Er brandden duizenden waxinelichtjes.
Dodenrit
Meer dan 1500 bezoekers telde dominee Rob Visser er sinds de aanslag. De protestantse kerk ligt aan de Loolaan, net als monument De Naald waar de dodenrit van Karst T. eindigde. De hele week liepen bezoekers van het monument naar de kerk en andersom. „De Loolaan is een bedevaartslaan geworden.”
Mensen verlangen naar een gelegenheid tot bezinning en de kerk is ervoor om die behoefte te bevredigen, denkt Visser. Bezoekers zaten vaak rustig drie kwartier alleen achter in de kerk te mijmeren, vertelt hij. En niet alleen over het incident.
Op drift
Er is volgens hem veel mis: een ontbindende samenleving, verbittering over de bonuscultuur. „Er zijn scheuren in het ijs gekomen en op Koninginnedag werden het barsten. Mensen zijn ieder op hun eigen ijsschots op drift geraakt en vragen zich af wat ze verder met hun leven willen.”
Levensverhalen
Visser luisterde naar hun levensverhalen. ’Ik had Karst T. kunnen zijn’, zeiden sommigen. Ik begrijp hem, ik heb ook niets. Ze waardeerden het dat Visser T. niet veroordeelde. „Er lopen tienduizenden zielen als T., rond. De sterke individualisering geeft meer kans op dit soort incidenten.”
Morele ontbinding
Dat verband durft professor Eric Peels van de Theologische Universiteit Apeldoorn niet rechtstreeks te leggen. Een aanslag als op Koninginnedag had, denkt hij, ook begin twintigste eeuw kunnen gebeuren, toen het anarchisme hoogtij vierde en het ’mode was’ om aanslagen te plegen op koningshuizen.Maar ook hij ziet trekken van geestelijke en morele ontbinding in de samenleving. Het onfatsoen neemt toe, onderlinge verbanden worden zwakker.
Afgrond
Juist die lossere verbanden maken dat de kerk bij schokkende gebeurtenissen niet automatisch een grotere rol speelt dan normaal, denkt Peels. „Collectief rampen verwerken deden mensen altijd al in kerken. De vanzelfsprekendheid van het leven valt weg en ze zien een grote, lege afgrond voor zich die veel vragen oproept.”
Spiritueel
Die vragen zijn belangrijker dan de antwoorden, meent dominee Visser. „Rouwenden zoeken erkenning van hun verdriet, troost.” De dominee leidde de uitvaart van een van de slachtoffers van het Koninginnedagdrama. Over God heeft hij toen niet gehad. Het merendeel van de bezoekers kwam zelden in de kerk. Visser had veel aan de gedichten van Gerrit Achterberg. „Die hebben een hoge spirituele waarde en zijn toegankelijker dan psalmen.”
Zingeving
Mensen die normaal niet in de kerk komen, gaan er ook niet naar toe om het evangelie aan te horen, zegt Gerard Dekker, emeritus hoogleraar godsdienstsociologie. „Zij komen voor troost en zingeving en weten nog altijd dat ze daarvoor bij de kerk terechtkunnen, ook ongelovigen. Ze zien de kerk als een instituut dat de moraal ondersteunt en helpt bij scharnierpunten in het leven zoals dood en geboorte.” Westerlingen realiseren zich vaak niet dat hun moraal wortelt in het christendom, denkt hij.
Nieuwe rol
De kerk is zich wat dat betreft ook anders gaan gedragen, meent Dekker. „Ze presenteert zich als een instelling van algemeen nut. De Grote Kerk in Apeldoorn is nu een plek waar zowel gelovigen als ongelovigen getroost kunnen worden.” Kerken zouden zich op die nieuwe rol moeten bezinnen, vindt hij. Nuttig zijn mag, maar dat betekent niet dat het in de kerk niet meer over God moet gaan, zegt Dekker.
Spanning
Ook Marinus van der Berg signaleert spanning tussen datgene wat de kerk wil uitdragen en haar rol voor het algemeen nut. Voor de verpleeghuispastor draait het om mededogen. Of je nu wel of niet het verhaal van Jezus erbij vertelt. Als je het wel doet, stelt hij, kunnen betrokkenen zeggen: daar gaat het nu niet om, dit is niet het juiste moment. „Dat moet je aanvoelen.”
Manipuleren
Mensen trekken naar plaatsen waar ze aandacht en erkenning krijgen voor hun situatie, denkt Van der Berg. „Als dat de kerk is, prima. Ze heeft kennis van rituelen in huis en die spelen een grote rol bij situaties als in Apeldoorn. Zolang ze de levensbeschouwingen van ieder maar respecteert. Mensen met verdriet zijn kwetsbaar, die mag je niet manipuleren.”
Twin Towers
Die kwetsbaarheid maakte indruk op dominee Visser. „Je wilt niet weten wat we allemaal aantroffen in onze kerk. Iedereen gaat schrijven, heel ontroerend.” Er liggen gastenboeken met rouwuitingen en bezoekers laten tekeningen en gedichten achter. „Ik heb dit nog nooit meegemaakt. Na de aanslag op de Twin Towers ging het ook zo, schijnt.” Dat beide drama’s voor nationale rouw zorgden, komt volgens hem ondermeer doordat tv-beelden de kijkers met hun neus op de feiten drukten.
Kinderen
Vanochtend houdt de Grote Kerk een samenkomst voor de jeugd. Volwassenen attendeerden de kerkelijk werkers erop dat ook kinderen getuigen waren van de chaos op 30 april. Ze kunnen zich vandaag uitleven op tekenpapier, luisteren naar verhalen en met elkaar zingen. Deskundigen zijn aanwezig om de kinderen te begeleiden.
Ook met de jongeren praat Rob Visser niet over God. Hij schaamt zich niet voor Hem, maar er komen ook kinderen van de openbare school. „Ik wil hen het gevoel geven dat het net zo goed over hen gaat.” Aan het eind van de viering mogen ze een ballon met daarop een wens oplaten. Visser: „Zowel jong als oud heeft behoefte aan rituelen.”
Groeiend belang
Ook Frank Keijzer heeft dat. Hij is actief lid van de evangelische gemeente Berea-Heemgaard in Apeldoorn. De gemeente stond zondag stil bij de gebeurtenissen in haar stad en betreurde daarnaast het overlijden van twee leden. Hij denkt dat de maatschappelijke relevantie van religieuze gemeenschappen groter wordt en dat zij hun dogma’s langzamerhand gaan begraven.
’Ze brengen hun gevoel van verbijstering van binnen naar buiten’
„Ze voelen zich machteloos, maar met een ritueel kunnen ze toch nog iets doen.” Universitair docent praktische theologie Corja Menken-Bekius verklaart waarom zoveel mensen een waxinelichtje aanstaken in de Grote Kerk in Apeldoorn. „Ze brengen hun gevoel van verbijstering van binnen naar buiten.” Emoties kanaliseren, zegt ze, is de psychologische functie van rituelen. „Anders slaat het naar binnen.” Het is een geijkte methode bij crises en belangrijke gebeurtenissen in het leven en komt voort uit een angst om door die emoties overspoeld te worden.
Gelegenheidsgemeenschap
Rituelen hebben ook een sociale functie, zegt Menken-Bekius, werkzaam aan de Protestantse Theologische Universiteit in Utrecht. Mensen zoeken steun bij elkaar en vormen daarbij vaak een gelegenheidsgemeenschap. „De sociale functie zie je terug in de manier waarop ze bijvoorbeeld een stoet vormen of wie namens wie spreekt.”
De derde functie is een spirituele. De betrokkenen vragen zich af wat er gebeurd is en hoe ze daarover denken, volgens de universitair docent. De taal die ze gebruiken, hun beelden en symbolen drukken daarbij verdriet of hoop uit en laat zien hoe ze denken over leven en dood.
Symbolen
Menken-Bekius ziet een symbolentaal ontstaan bij gebeurtenissen als de vuurwerkramp in Enschede en de aanslag in Apeldoorn vorige week. „Die verzinnen we niet zelf. We kijken van eerdere gebeurtenissen af welke rituelen toen voldeden.” Het ontsteken van licht als symbool van hoop behoort inmiddels tot het vaste repertoire. „En dat is bij de protestanten niet altijd zo geweest.”
Op 9 mei 2009 gepubliceerd in Trouw en op Trouw De Verdieping
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren