Telkens dacht hij aan Spinoza
28 02 10 - 18:43Componist Theo Loevendie hoopt in 2012 zijn jeugddroom te vervullen: een opera over het leven en denken van de filosoof Spinoza.
Een grootschalige opera moet het worden, met de naam ’Spinoza’. Componist Theo Loevendie (78) heeft De Nederlandse Opera een brief geschreven om zijn ’jeugddroom’ uiteen te zetten. Hij ziet dit werk het liefst in hun thuishaven, het Amsterdamse Muziektheater, in première gaan.
Straatmuzikanten
’Pikant’, volgens Loevendie, want de zeventiende-eeuwse Nederlandse filosoof Baruch Spinoza (1632-1677) werd op de plek van het Muziektheater geboren, vóór de Tweede Wereldoorlog eeuwenlang het hart van de Amsterdamse Jodenbuurt.
Een reactie kreeg Loevendie nog niet op het voorstel om zijn opus over het leven en werk van de filosoof Spinoza uit te voeren. Maar de opera komt er: „Al moet ik zelf zingen met twee straatmuzikanten aan mijn zijde. En dat is geen grapje.”
Dat beeld
Iedere keer als Loevendie werd gevraagd een opera te schrijven, dacht hij aan Spinoza. Maar steeds verwierp hij deze gedachte. „Ik had dat beeld van die lenzenslijper in Rijnsburg, een filosoof. Moet je je voorstellen, een strenge, statige man die staat te brullen op het podium. Dat is zoiets raars.”
Maar begin juni, ’s ochtends vroeg in bed, zag hij de uitvoering in een flits voor zich. Bij aanvang spelende kinderen op een markt in Amsterdam. De Joodse buurt in de zeventiende eeuw.
Verschrikkelijke tekst
„Het kan een sociaal drama worden. En Spinoza hoeft niet te zingen, hij kan ook spreken. Of hij doet helemaal niet mee, dat mensen het alleen over hem hébben. Bij een filosoof gaat het tenslotte om zijn ideeën en het effect is zo misschien wel groter.”
Ook ziet hij een koor van acht rabbijnen voor zich die de ’verschrikkelijke tekst’ over de ban van Spinoza zingen. „En ik kan eindigen met de verbanning van Spinoza uit Amsterdam, maar daar ben ik nog niet uit. Het is niet bekend of zijn gedachtegoed de aanleiding was.”
Anderhalf uur
Het aantal uitvoerenden in koor en orkest voor een opera van dit formaat loopt al snel op tot honderd. De compositie kost Loevendie circa drie jaar, met werkweken van zeven dagen, acht à tien uur per dag. Ze moet een lengte krijgen van hooguit anderhalf uur, want de lange opera’s als die van Mozart en Wagner zijn volgens hem uit de tijd.
Radicale ideeën
Loevendie is afkomstig uit een eenvoudig milieu en kreeg filosofische visies niet met de paplepel ingegoten. Als puber las hij in de bibliotheek boeken die hem ’boven het verstand gingen’. „Ik begreep niet alles”, zegt hij. „Maar ik bleef nieuwsgierig.”
Hij nam kennis van Spinoza’s werk en wat hij bevatte, ’klopte als een bus’ met zijn eigen ideeën over onder meer vrijheid van meningsuiting. Loevendie bewondert de manier waarop Spinoza tegen de stroom in voor zijn radicale ideeën bleef staan.
Vooral dat inspireerde de componist, die al op jonge leeftijd bezig was met muziek, tot een opera over zijn held. „Als mens spreekt Spinoza me verschrikkelijk aan.”
Filosofen in de opera
Spinoza is niet de eerste filosoof voor wie een prominente rol in een opera is weggelegd. Socrates ging hem in 1721 voor in het werk ’Der geduldige Sokrates’, van de productieve, Duitse componist Georg Philipp Telemann.
De stoïcijn Seneca kreeg zeventien eeuwen na zijn dood een rol toebedeeld door de Italiaanse componist Moneverdi, in diens laatste opera ’L’Incoronazione di Poppea’.
Meer recent, in 1976, voerde Philipp Glass Einstein op in een drieluik over mannen met visies die het denken van hun tijd veranderden.
Op 17 juli gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren