Wie bewaakt de bewakers?
14 05 10 - 23:54Wanneer de recherche je als onschuldig burger oppakt, mag je hopen op een fatsoenlijke behandeling. In het schemergebied van de schuld gaat het er regelmatig anders aan toe. En een ’sorry’ na vrijlating zit er niet in. „Rechercheurs moeten uitleggen dat de actie proportioneel was.”
’Ik weet je te vinden’
Om half zes ’s ochtends wordt Renate Tromp van haar bed gelicht en meegenomen naar een politiebureau in haar woonplaats Haarlem. De rechercheurs zeggen niet waarom.
In de uren die volgen, bezoeken vijf medewerkers om beurten haar cel. Of het goed met haar gaat, vragen ze. Rond het middaguur wordt Tromp overgebracht naar een cel in Hilversum. Daar volgt om een verhoor van een half uur. Ruim anderhalf uur later staat ze buiten. „Als ik erachter kom dat je gelogen hebt, weet ik je te vinden”, voegt een rechercheur haar toe. Hij herhaalt dit later tegen haar vader.
Gekooid vogeltje
Tromp zou een politicus met de dood hebben bedreigd. „Aan hun agressieve houding merkte ik dat ze me al schuldig verklaarden.” Wel zag ze verbazing bij de mensen die haar die ochtend eind 2004 ophaalde. „Ze verwachtten geen vrouw met mijn voorkomen.” Tromp, toen dertig jaar, moeder van een peuter en net hersteld van een burn-out, voelde zich een gekooid vogeltje in de Haarlemse cel, waar medewerkers kwamen kijken ’wat ze nu weer hadden gevangen’. Een van hen zei: je hebt een burn-out gehad, denk maar eens goed na over wat je de afgelopen maanden hebt uitgespookt.
Doodeng
Tromp ontdekte hoe weinig onderzoek was verricht. „Het was doodeng om aan te horen wat ik allemaal gedaan zou hebben, maar toen ze met het bewijsmateriaal aankwamen – een papiertje waarop R. Tromp achter een telefoonnummer stond – dacht ik: dit meen je niet.” De dader had een mobiele telefoon gebruikt, waarvan de prepaid-kaart op haar naam stond. „Ze kenden het verschil tussen een abonnement en prepaid niet. De dader had iedere naam uit het telefoonboek kunnen halen om een prepaid-kaart aan te schaffen.”
Zwaar geschut
Wel bleek haar gestolen paspoort gebruikt te zijn, vanwege een oud adres dat was opgegeven. „Daarom kon de politie me niet direct vinden, maar hoe moeilijk kan dat zijn?” Wat Tromp vooral dwars zat, waren de drie maanden daarna. De politie kwam pas in actie toen ze Tromp bij een controle aanhield en haar identiteit koppelde aan de gegevens in het systeem. „Waarom komen ze me vervolgens met vier politieauto’s en zes agenten halen?” Voor haar was dit bovendien verteerbaarder geweest als de politie het ondanks de vergissing ’goed had uitgelegd.’
De rechercheur die Tromp ’wel zou weten te vinden’ belde een dag na haar arrestatie om te melden dat ze verdachte af was. „Ik vroeg hem of hij niet vond dat deze zaak verkeerd was aangepakt, maar hij hield vol dat hij goed had gehandeld.”
Een week later vroeg Tromp formeel om excuses bij de officier van justitie. We hebben juist gehandeld, was ook hierop de reactie. Ze nam een advocaat in de arm, die haar vertelde dat het om twee processen zou gaan. Het eerste moest aantonen dat de rechercheur zich onprofessioneel had gedragen. Hij kreeg dan een waarschuwing. In een civiele procedure werden vervolgens de proceskosten teruggevorderd.
Traumatisch
Tromp zag er vanaf. De kosten konden hoog oplopen en het antwoord van de officier voorspelde een krachtmeting die niet bemoedigend was. Politie Gooi en Vechtstreek, waaronder de betreffende rechercheurs vallen, onthoudt zich van commentaar. „Het is lastig die casusgegevens op tafel te krijgen.” Dat de arrestatie traumatisch was, merkte Tromp pas achteraf. „Je gaat ’s avonds naar de film, komt thuis en stapt je bed in en dan zit je de volgende morgen ineens in een cel. Er slaat een deur achter je dicht die je niet kan openen. Ze hebben geen idee hoeveel impact dat heeft.”
Het duurde een jaar voordat Tromp niet meer schrok van politiesirenes, en blauw op straat ziet ze nog steeds liever niet. „Ik ben echt geen watje, maar op dit psychologisch mechanisme heb je geen grip.” Daarnaast realiseerde ze zich dat haar gevoel van veiligheid schijn is. Zij en haar man volgden EMDR-therapie, een behandelmethode voor mensen die klachten overhouden aan een ingrijpende gebeurtenis.
Geen excuus voor dubieus verhoor
De 71-jarige Ton van der Bos uit Deventer maakt een ommetje als een politieauto voor hem de stoep op rijdt. Twee eruit springende agenten vragen naar zijn legitimatiebewijs. Na lang overleg met het politiebureau mag hij uiteindelijk gaan, maar de reden van deze actie krijgt hij niet te horen. De volgende ochtend staan twee rechercheurs voor zijn deur. Een van hen doorzoekt de woning en neemt een pc in beslag. Van der Bos moet mee naar het bureau. Hij keert voorlopig niet terug, vertellen ze zijn vrouw.
Seksleven
Op het politiebureau onderwerpen de twee Van der Bos aan een dubieus verhoor. Als hij opnieuw naar de reden informeert, vragen de rechercheurs waarom hij dat wil weten, want: als u onschuldig bent, maakt het toch niet uit? Stukje bij beetje wordt die middag in 2005 duidelijk dat een meisje hem op straat heeft aangewezen als de man die haar bij school onder haar rok heeft betast. Antwoorden die Van der Bos geeft, worden verdraaid. We halen niet zomaar iemand van huis, zeggen ze, dan is hij voor 90 procent zeker de dader. De rechercheurs vragen hem naar zijn seksleven en waarom hij van zijn vorige vrouw gescheiden is. Ze vertellen hem ook dat een gepland uitje met zijn vrouw de volgende avond op losse schroeven staat, omdat hij wellicht een nachtje op het bureau mag blijven.
Emoties
Drie keer wordt Van der Bos die middag in een cel gezet. De eerste keer vanwege lunchtijd, de volgende twee keer omdat de ondervragers moeten overleggen. Zij voeren de druk na beide besprekingen op. Van der Bos verliest uiteindelijk zijn geduld en slaat met de vuist op tafel: hou op, ik heb het niet gedaan, roept hij. De rechercheurs reageren droog: eindelijk emotie, maar dat doet ons niets.
Dreigen
Van der Bos mag gaan als hij het verslag van het verhoor tekent. Hij is het niet eens met de weergave, maar tekent toch. Een rechercheur vraagt hem of hij wel naar huis gebracht moet worden: u houdt toch zo van wandelen? Wanneer hij Van der Bos bij zijn woning afzet, biedt hij aan om zijn vrouw op de hoogte te brengen. Sommige mannen hebben er moeite mee, is zijn argument. Dan vraagt hij: heeft u kleinkinderen? Wat zouden zij ervan vinden als ze wisten wat u met kinderen uitspookt?
Crimineel
„Hij was bang dat hij ieder moment weer kon worden opgepakt”, vertelt Petra van der Bos (41), de dochter van Ton van der Bos. Ze hebben nooit meer wat van de zaak vernomen. Achteraf bleek dat de dader tijdens het zedendelict een korte broek droeg en daarbij een wandelstok en een fototoestel, zaken die Van der Bos niet bezat. „Mijn moeder en broer hebben nog geïnformeerd bij de rechercheurs naar het vervolg van de procedure, maar kregen geen reactie”, zegt ze. Haar ouders zijn nog van de generatie die een ’rotsvast vertrouwen heeft in autoriteit’. „Dat je volstrekt willekeurig en opzichtig van straat kan worden geplukt en wordt behandeld als crimineel, schokte hen. Ik begrijp dat je afstompt als verdachten je regelmatig voorliegen, maar je moet toch in je achterhoofd houden dat iemand onschuldig kan zijn?”
De vrouw van Ton van der Bos heeft de ondervragende rechercheur achteraf om een excuus gevraagd. Die ontkende dat zijn ondervragingsmethode incorrect was en meldde dat zolang de onschuld van haar man niet was bewezen, hij nog altijd opgepakt kon worden. Excuses waren niet aan de orde.
professionaliteit
Dit betreurt Meng Gerritsen, woordvoerder van politie IJsselland. Hij vindt dat er een goede klachtenregeling is. „We willen wat doen met die klachten en blijven continu sturen. Jonge collega’s worden zo door schade en schande wijzer. En op een zeker moment moeten ze hun emoties op een ander plan zetten. Dat geldt niet alleen voor een brand waarbij kinderen omkomen, ook in deze gevallen mag je professionaliteit verwachten.”
Ton van der Bos wilde deze schaamtevolle ervaring zo snel mogelijk vergeten en maakte daarom geen gang naar de rechter. Hij is inmiddels overleden. Dochter Petra tekende zijn verhaal vlak na de gebeurtenissen op.
De namen van vader en dochter zijn om privacyredenen gefingeerd.
Je vergissen is niet hetzelfde als fouten maken, vinden burgers die onterecht te maken kregen met de lange arm der wet. Ze begrijpen dat de politie soms snel moet handelen en daarbij de bevoegdheid heeft mensen van hun bed te lichten. En dat het hun, onschuldig, kan overkomen. Maar ze verwachten wel uitleg, en een excuus wanneer politiebeambten bot of niet zorgvuldig te werk gingen.
Verruwing
Terecht, vindt hoogleraar rechtsfilosofie Bert van Roermund, verbonden aan de Universiteit van Tilburg. Hij ziet de laatste jaren een ’zeer betreurenswaardige’ verruwing van het overheidsoptreden. Deels door de publieke opinie, die een ’buitengewoon efficiënt optreden’ eist van de overheid. Terwijl ze altijd op achterstand staat, zegt hij, want ze kan in tegenstelling tot onrechtplegers alleen rechtmatige middelen gebruiken. En dan gaat er wel eens wat mis in het vellen van een oordeel of de communicatie.
Bij arrestatie moet er voldoende bewijs voor schuld zijn en eventuele onschuld alleen door deze aanhouding aan te tonen, zegt Willem Wagenaar, hoogleraar rechtspsychologie aan de Leidse universiteit.
Onbeschoft
Mocht de persoon onschuldig blijken, dan is er niet per se een fout gemaakt. De politie maakt gebruik van haar bevoegdheden en een excuus is volgens Wagenaar dan niet op zijn plaats. Wel moet ze uitleggen waarop het vermoeden gebaseerd was en waarom die informatie niet correct is. Verontschuldigingen zijn passend, meent Wagenaar, wanneer een politiebeambte onbeschoft of onnodig ruw is geweest.
Wanneer uitleg of excuses er bij inschieten, zegt Wagenaar, komt dat vaak omdat de agent zijn optreden niet goed kan onderbouwen. De hoogleraar kent veel arrestatiegevallen waarvan hij denkt dat hetzelfde effect bereikt was met een uitnodiging om naar het bureau te komen.
Tunnelvisie
Zoals een kind dat door geüniformeerde agenten uit de schoolbanken werd gehaald. „Onzinnig. Hun argument was dat ze op dat moment tijd hadden. Er moet vooraf beter worden nagedacht over hoe de werkwijze is uit te leggen als onschuld blijkt. Dan kijk je wel twee keer uit voordat je tot actie over gaat. De politie realiseert zich niet hoe vaak dit gebeurt. Tunnelvisie.”
Wagenaar refereert aan de Schiedammer parkmoord uit 2000, waarbij een onschuldige vier jaar vast zat door gebrek aan zelfkritiek bij politie en OM. „Als je in je enthousiasme een grote boef denkt aan te houden, vind je veel geoorloofd. Iemand is echter onschuldig totdat hij veroordeeld is. Die regel geldt al sinds de Romeinen.”
Maar wie bewaakt de bewakers?
Deze vraag is volgens Van Roermund minstens even oud. „De overheid heeft veel macht en dient daar zorgvuldig mee om te gaan.” Ook hij vindt dat excuses niet nodig zijn als een burger onschuldig blijkt na aanhouding, wel als de politie haar macht misbruikt heeft. De hoogleraar rechtsfilosofie denkt dat beambten in staat zijn een zakelijke en neutrale houding aan te nemen en heeft net als Wagenaar toelichting hoog in het vaandel. „Uitleg achteraf kweekt begrip bij burgers. Het is een leerproces voor deze functionarissen, net als bij andere beroepsgroepen. Medici bijvoorbeeld, die kunnen ook arrogant zijn.”
Zwaar traject
Met dat leerproces is het dik in orde, volgens woordvoerder Jelle Egas van de Raad van Hoofdcommissarissen. Die adviseert onder meer de minister van binnenlandse zaken over het politiebeleid. Op de politieschool worden de bevoegdheden ’erin gestampt’, zegt Egas. „En rechercheur word je niet zomaar. Het is een zwaar traject van enkele maanden met coaching op de werkplek.”
Gaat het nooit mis? „Die gevallen moet je in de context bekijken”, licht Egas toe. „De Nederlandse politie krijgt jaarlijks een paar honderdduizend zaken onder handen, waarvan niet één gelijk is. Wij krijgen geen signalen dat bij ons verruwing is ontstaan in onderzoeksprocessen of bejegening van burgers.”
Te makkelijk
Toch krijgt Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer hierover regelmatig klachten. „En veel mensen weten me niet eens te vinden.”
Met rapporten over deze zaken probeert hij politie en justitie bewust te maken van het probleem. „Ze gebruiken hun macht soms te makkelijk, daardoor ontstaat willekeur. En ze hebben niet altijd door wat de impact is van machtsuitoefening op mensen. Pas wanneer het hunzelf overkomt, ontstaat begrip.”
Wagenaar noemt het tunnelvisie, maar Brenninkmeijer spreekt liever van bedrijfsblindheid. „Rechercheurs redeneren sterk doelgericht om de zaak rond te krijgen en vragen zich af wat er voor nodig is. Druk uitoefenen bijvoorbeeld.”
Dit is geen onderzoek meer waarbij je alle opties openhoudt, aldus de ombudsman. Neem de zeventienjarige jongen die beschuldigd werd van ongewenste intimiteiten bij kinderen. De puber werd fors verhoord en bekende schuld door het proces-verbaal te tekenen.
Zelfmoord
Een dag voor de rechtszitting pleegde hij zelfmoord. In een afscheidsbrief aan zijn ouders schreef hij dat er druk op hem was uitgeoefend, hem valse uitspraken in de mond waren gelegd en dat hij hier niet mee kon leven. „Ze hadden de zaak rond, maar het was geen zaak.” Het is een bekend psychologisch mechanisme, zegt Brenninkmeijer. „Mensen tekenen het proces-verbaal zelfs als de kat thuis zonder eten zit. Dit los ik later wel weer op, denken ze dan.”
Continue ziek
In de Nederlandse politiekorpsen kan men elkaar op onjuist gedrag aanspreken, volgens Brenninkmeijer, maar het blijft een heet hangijzer. Onlangs stuurde hij een rapport naar een korps met zware kritiek op een vrouwelijke agent. Haar onderzoek in een stalkzaak ’rammelde’. „Ze ging er bij voorbaat vanuit dat de verdachte schuldig was. Hij is uiteindelijk vrijgesproken. De agent was voor ons niet benaderbaar, continu ziek.”
Anders dan Wagenaar, Van Roermund en de Raad van Hoofdcommissarissen vindt Brenninkmeijer een excuus voor onschuldige burgers ook geboden als de rechercheur zijn werk goed deed, en hoewel voor hem een halve dag onschuldig vastzitten in een cel een aanvaardbaar maatschappelijk risico is.
Genezend
Hij signaleert een onevenredige belasting voor onschuldige burgers bij onderzoek van de overheid. Excuses kunnen dit leed verzachten. Uit onderzoek blijkt volgens hem dat een excuus genezend werkt.
Volgt dan niet meteen een schadeclaim? „Nee, het gaat onschuldigen meestal niet om een financiële vergoeding, en ze zitten al helemaal niet te wachten op ellenlange procedures. De kern van een excuus is dat je iemand serieus neemt en zegt: ik kan me voorstellen dat het vervelend voor u was. Voor deze burgers is de zaak daarmee vaak afgedaan.”
Geen excuus
De ombudsman heeft ’absoluut geen begrip’ voor de vrees om met verontschuldigingen fouten toe te geven. „Het is je kop in het zand steken. Dat gebeurt ook in ziekenhuizen waar artsen na een fout geen excuus maken, uit angst voor aansprakelijkheid. Dat is funest voor de relatie tussen arts en patiënt.”
Hij maakt in het geval van politieonderzoek wel onderscheid tussen een fout toegeven en excuus maken voor de overlast die de burger heeft ondervonden.
Te ver
De Raad van Hoofdcommissarissen vindt excuses ’een stap te ver’. „We kunnen ons voorstellen dat het vervelend is om onschuldig gearresteerd te worden, maar we hoeven ons niet te verontschuldigen omdat de wet zo in elkaar zit”, aldus woordvoerder Egas. „Wij doen gewoon ons werk.” Wel is het ’ons vak’, zegt hij, om iemand goed geïnformeerd weg te sturen.
Aangifte
Ruwe of onjuiste bejegening van burgers keurt de Raad af. Om dit aan de kaak te stellen, kunnen slachtoffers nogmaals in contact treden met de betreffende rechercheur of diens leidinggevende, legt Egas uit. Bij keuzefouten door een politiebeambte kan men een officiële klacht indienen bij een onafhankelijke, regionale klachtencommissie. Aangifte is een zwaarder middel, volgens Egas, geëigend bij ’vreemde of bedreigende behandeling’ door de politie. Dan volgt intern of extern onderzoek en kan een rechercheur worden ontslagen of strafrechtelijk vervolgd.
Afkeurenswaardig
Een burger niet op deze mogelijkheden wijzen, vindt de Raad ’afkeurenswaardig’. Wanneer het onderzoek dood loopt, moet de rechercheur de verdachte melden dat hij niet meer verdacht is. Deze status kan hij opnieuw krijgen, wanneer nieuwe zaken aan het licht komen.
De uitlating ’ik weet je te vinden’ van een rechercheur (zie kader) vindt Egas over de grens van professioneel optreden. „Rechercheurs moeten zich bij de feiten houden.”
Explosieve groei schadeclaims en toekenningen
Vorig jaar steeg volgens het CBS het aantal ingediende verzoeken van ex-verdachten om een schadevergoeding explosief met ruim 23 procent. Justitie kende 24 procent meer verzoeken toe dan het jaar daarvoor. Het gaat hierbij om vergoedingen voor verdachten die onterecht in een cel hebben gezeten. Ook kunnen ze gemaakte proceskosten claimen als blijkt dat strafvervolging niet terecht was.
Recordbedrag
In 2007 is een recordbedrag aan schadevergoedingen uitgekeerd: 23 miljoen euro. Vorig jaar kostten de vergoedingen de staat bijna 21 miljoen euro, een daling. Het totaal aantal claims is sinds 2000 gestegen met 94 procent, het aantal toekenningen met 113 procent. Het bedrag dat ermee gemoeid gaat, steeg met 11 miljoen euro.
Minister Hirsch Ballin werkt aan een wetsvoorstel dat het voor burgers makkelijker maakt om schadevergoeding te eisen als ze ten onrechte zijn benadeeld door strafrechtelijk onderzoek.
Gepubliceerd in Trouw en op Trouw.nl
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren