De diepte in op Marx Zomerschool
13 10 10 - 22:30Zijn marxisme en religie verenigbaar? Op de Marx Zomerschool bogen bezoekers zich over die vraag. „Religie geeft een vals broederschapsgevoel, om het verschil tussen rijk en arm te bedekken.”
“Als je na de lezing iets wilt zeggen, zet ik je naam op de lijst”, deelt een jonge vrouw het publiek mee. Ze zit achter een tafel met een rood kleed. “Na drie minuten spreektijd tik ik af.” Naast haar staat Arwin van der Zwan in de startblokken om aan zijn inleiding over de Italiaanse marxist Antonio Gramsci en het klassenbewustzijn te beginnen. Na een half uur kunnen de dertig aanwezigen drie kwartier over het thema discussiëren.
In het ZIMIHC-huis voor amateurkunst in Utrecht hielden de Internationale Socialisten (IS) vorige week zondag hun jaarlijkse Marx Zomerschool. Acht bijeenkomsten moesten de bezoekers ´inhoud, diepgang en toegankelijk marxisme´ bieden, volgens de wervende flyer. Leden van de IS, een activistische beweging tegen onder meer kapitalisme en oorlog, hielden inleidingen over de Spaanse Burgeroorlog, ‘hervorming of revolutie?’ en de traditie van de IS.
Uitgebuit
“Antonio Gramsci schrijft in de gevangenis dertig schriftjes vol met een analyse van de mislukte arbeidersrevolutie”, vertelt spreker Van der Zwan. De denker en eerste leider van de Italiaanse Communistische Partij werd begin twintigste eeuw als tegenstander van dictator Mussolini opgepakt en langdurig vastgezet. “Niet iedereen is zich bewust van zijn positie in het productieproces, klassenbewust. Wanneer je begrijpt dat je als loonarbeider uitgebuit wordt door een baas ofwel kapitalist die winst maakt met de productiemiddelen en jouw arbeid, dan kun je de wereld veranderen”, zegt Van der Zwan.
Spontaan verzet
Sociale fragmentatie ondermijnt volgens Gramsci het klassenbewustzijn van arbeiders. Ook de Italiaanse socialistische partij viel uiteen, in revolutionairen en reformisten. De laatsten hadden niet veel op met de fabrieksraden die arbeiders in de Rode Jaren 1919-1920 oprichtten. In deze tijd van protesten en stakingen was het klassenbewustzijn ongelijkmatig verdeeld, meent Gramsci. “Klassenbewustzijn kan niet aan arbeiders opgelegd worden”, meent Van der Zwan. “Dat moeten ze zelf verwerven. Maar ze hebben wel leiders nodig om hun spontaan verzet actief te ondersteunen.”
Tijdens de discussie wordt opgemerkt dat arbeiders onderdeel van het kapitalisme zijn geworden. Ze hebben een pensioen en beleggen hun spaargeld. “Daardoor voelen ze zich de middenklasse en ontwikkelen ze geen klassenbewustzijn. Die taak is aan ons.” Ook de ‘continue in ons leven aanwezige entertainment- industrie’ zou deze ontwikkeling belemmeren. “Vermaak als tv en film geeft ons het idee dat we het goed hebben.”
Zielig vrouwtje
En dat ‘goed hebben’ is betrekkelijk, meent de vrouw achter de tafel naast Van der Zwan. “In een Gronings verzorgingstehuis krijgen ouderen maar eens per week een douchebeurt. Ze moeten 21 euro betalen voor een extra sessie. Ik stond bijna te huilen toen ik dit hoorde”, zegt ze nog steeds geëmotioneerd. “Mijn rechtse huisgenoten vroegen of ik een zielig, oud vrouwtje had gesproken, toen ik ze het vertelde. Maar onafhankelijk van een bewoonster sprak ik ook met twee verzorgers, die het verhaal beaamden. Mijn huisgenoten trokken hun schouders op. Mensen willen het niet zien!”
Sores
Dat komt, meent een student van de Rietveld Academie, omdat iedereen zijn dagelijkse sores heeft. “Studie afronden, de kinderen, brood op de plank.” Maar hij wil de aanwezigen attenderen op een ander probleem. “ Veel mensen voelen aan dat er twee tegenstrijdige visies in onze samenleving heersen. Die van de individuele potentie, het idee dat jij met jouw talent uit de grijze massa kunt opstijgen. En die van de volstrekte intellectuele middelmatigheid; vooral niet opvallen maar je aanpassen. Zoals Balkenende. We hebben een partij of organisatie nodig die deze tegenstelling aanpakt.”
Oprutte
In de pauze staat een lange rij voor de koffiekannen, naast de boekentafel met titels als ‘Het kapitaal’ en vóór een uitstalling T-shirts en posters. ‘Belast de rijken, tel uit je winst. Haal het geld waar het zit’ en ‘Zeg nee tegen de PVV’ luiden enkele opdrukken. Op de deur van de ruimte prijkt Mark Rutte; ‘Vriend van dieven: Oprutte.’
Stom systeem
Bezoeker en Rietveld-student Pieka Werner (23) herkende het commentaar van haar medestudent tijdens de bijeenkomst. “Jongeren zijn vaak gericht op individuele ontplooiing en vinden politiek niet zelden een ‘stom systeem’.” Werner, die Beeld en Taal studeert, vraag zich wel eens af hoe ze iets maakt wat relevant is voor haar omgeving. “De opleiding is vrij individueel en studenten zijn meestal niet actief in een beweging, met anderen. Gezamenlijkheid is niet echt van deze tijd, hoewel ik best behoefte heb aan bijeenkomsten zoals deze. In je atelier zit je ook maar de hele dag alleen.” Werner kreeg een uitnodiging voor de Zomerschool tijdens een barbecue waar ook Internationale Socialisten waren. Ze heeft geen hooggespannen verwachtingen. “Ik kom vooral om te luisteren.”
Cees Ladenstein (55), SP-lid en voormalig metaalwerker, kent de bijeenkomsten van de IS. Hij is geen lid, maar bezoekt ze al vijf jaar en loopt regelmatig mee met demonstraties. Ladenstein, op zijn hoofd een petje met ‘Working Class’, is sinds mei werkloos. “De werkzaamheden zijn verplaatst naar het buitenland en op mijn leeftijd is het lastig iets anders te vinden. Ja, acht uur per week schoonmaken tegen 4 euro per uur.” De bijeenkomsten vindt hij tot nu toe ‘goed, zoals gewoonlijk’. “Maar de opkomst is matig.”
Revolutionair
Daar denkt organisator Jelle Klaas anders over: hij zegt tevreden te zijn over het bezoekersaantal. “Het is vakantietijd. En van de bijna 70 aanwezigen is de helft geen lid.” Alhoewel ledenwerving volgens hem een bijdoel is, konden de IS na de vorige zomerschool tien nieuwe leden verwelkomen. “Hoofddoel is om op deze dag echt de diepte in te gaan. Bij de praktijk van het marxisme hoort ook een theorie. En de IS’ers kunnen oefenen met inleidingen geven.” Deze jonge historici en studenten filosofie en politicologie behoren tot de enkele honderden leden van de IS, de Nederlandse tak van een internationale groep revolutionair-socialistische bewegingen die ‘vecht voor een socialistische maatschappij’.
Domme religieuzen
Tijdens de drukbezochte zitting ‘Sluit marxisme religie uit?’, legt de van oorsprong Irakese Arjwan Alfayle uit dat filosoof en econoom Karl Marx materialist was. “Dan is er geen plaats voor geest of spiritualiteit. Hij was dus atheïst en dacht dat we godsdienst niet meer nodig hadden als de klassenmaatschappij was opgeheven. Maar hij begreep de behoefte aan religie, die hij trouwens opium ván het volk noemde, niet vóór het volk.” Alfayle, zelf niet religieus, vindt dat atheïsten als Richard Dawkins de plank misslaan door hun ‘simpele analyse’ dat God niet bestaat. “Ze vergeten de historische context en zeggen eigenlijk dat religieuzen dom zijn. Dat is arrogant. Door enkel menselijk gedrag te beschrijven, val je symptomen aan. En door aanval en crisis klampen mensen zich juist aan religie vast. Dat zag Marx ook.”
Barricaden op
Sommige atheïsten zijn zo fanatiek dat het publiek ze verdenkt van religiositeit. “Ze rationaliseren alles.” Maar met religieuzen valt prima de barricaden op te gaan. “Tegen dit rampenkabinet bijvoorbeeld”, aldus Jelle Klaas. “Een discussie ga je alleen aan wanneer hun geloof hen belemmert in de ontwikkeling van het klassenbewustzijn.” De behoefte aan zingeving komt door de ‘nare wereld waarin we leven’, klinkt het vanuit het publiek. “Je kunt vluchten in religie of proberen honger en oorlog op te lossen in de werkelijkheid.”
Zijn marxisme en religie nu verenigbaar? IS’er Pepijn Brandon is duidelijk: “Volgens het marxisme is alles in potentie verklaarbaar. De waarheidsclaim van religie gaat over klassentegenstellingen heen. Dit geeft een vals broederschapsgevoel, om het verschil tussen rijk en arm te bedekken. Elk idee is een product van omstandigheden, religie en ja, ook het marxisme. Maar we moeten met iedereen samen vechten tegen racisme en onderdrukking.”
Pieka Werner had een groter en diverser publiek verwacht op de Marx Zomerschool. “Veel bezoekers zijn al met het Marxisme bezig, dat maakte het voor mij wel informatief. En grappig dat mensen tijdens de discussie vooral zelf iets willen zeggen. Ze stellen weinig vragen, hoewel ze toch op elkaar inhaken. Misschien ga ik vaker naar dit soort bijeenkomsten.”
Karl Marx was een kind van zijn tijd
De Duitse filosoof Karl Marx (1818-1883 ) leefde in een revolutionaire tijd. Europa industrialiseerde en opstanden braken uit in Parijs, Wenen en Berlijn. Marx was een kind van zijn tijd. Als zoon uit een middenklassegezin trok hij zich het lot van de nieuw ontstane, uitgebuite arbeidersklasse aan en raakte betrokken bij socialistische bewegingen. Zijn ’Communistisch Manifest’ en zijn levenswerk ’Het Kapitaal’, een theorie over de ontwikkeling van het kapitalisme, brachten wereldwijd mensen in beweging. Een Europese revolutie waar Marx op hoopte, bleef echter uit. De ideeën van de filosoof leken lange tijd achterhaald, maar dit voorjaar verscheen na 43 jaar een herziene Nederlandse vertaling van ’Het Kapitaal’, evenals een uit het Duits vertaalde biografie.
Op 25 augustus gepubliceerd in Trouw en op Trouw.nl
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren