’Wees moreel hoogstaand’
05 01 11 - 13:06Zorgmedewerkers kunnen hun voordeel doen met het werk van de Canadese filosoof Charles Taylor, zegt de Vlaamse ethicus Kris Vanspeybroeck. „Taylor leert dat we een hoogstaande moraal moeten hebben. Wat doe je dan als een patiënt om euthanasie vraagt?”
Hij vindt het een uitdaging, zegt docent Kris Vanspeybroeck, om de theorie van zijn vakgebied te koppelen aan de alledaagse praktijk. Voor Vanspeybroeck (43) is dat vakgebied filosofie, ethiek, en ’religies, zingeving & levensbeschouwing’, vakken die hij onderwijst aan de Hogeschool-Universiteit Brussel. Zijn bachelorstudenten ergotherapie wil hij het beroepsveld insturen met een sterk gevoel voor grijs, tussen de polen zwart en wit. De Canadese filosoof Charles Taylor (1931, meest recente boek: ’Een seculiere tijd: geloof en ongeloof in de wereld van nu’), de nuance zelf, is daarbij een inspiratiebron.
Holist
Ergotherapeuten helpen mensen met fysieke of geestelijke beperkingen op holistische wijze, dat is: met aandacht voor lichamelijke en mentale aspecten, met hun dagelijkse activiteiten. Charles Taylor is ook een holist, zegt Vanspeybroeck: hij bekijkt de wereld als een samenhangend geheel waarin mensen met elkaar verbonden zijn. „Mijn studenten gaan met mensen werken. Daarvoor hebben ze een duidelijk beeld nodig van zichzelf, de ander en hun patiënt.”
Dilemma's
Ergotherapeuten staan vaak voor ethische dilemma’s. Euthanasie is een klassieker. Wat doe je als een patiënt erom vraagt, een van de kwesties die Vanspeybroeck tijdens colleges behandelt. Blijf trouw aan jezelf, zegt Taylor in zo’n geval. Authenticiteit speelt in het denken van de filosoof een grote rol. Authentiek is degene die zijn eigen morele bron weet aan te boren, zonder daarbij de omgeving uit het oog te verliezen. En dat is lastig aan het bed van de patiënt, wanneer de arts je vraagt het dodelijke middel te halen.
Ethische dimensie
In tegenstelling tot het behaviorisme, dat de nadruk legt op externe prikkels die menselijk gedrag bepalen, kijkt Taylor naar intenties, zegt Kris Vanspeybroeck. „Waarom doet iemand iets, hoe geeft hij betekenis aan omstandigheden, is er hoop en waar komt deze vandaan? Zo sporen studenten motivaties op en leren ze de ethische dimensie zien, zowel bij de patiënt, als bij hun collega’s én zichzelf.”
Autonomie
Motivaties kunnen geëvalueerd worden. Ze zijn sterk, volgens Taylor, als ze berusten op een eigen waardenkader. Wanneer een keus niet goed onderbouwd is of wordt bepaald door externe regels spreekt de filosoof van een zwakke evaluatie. „In de ergotherapie speelt autonomie een belangrijke rol”, zegt Vanspeybroeck. „Dat is ook een speerpunt van Taylor. Hij geeft er echter een genuanceerde draai aan. Je bent niet alleen op de wereld, maar onderdeel van een groter geheel.”
Die context, meent Van Speybroeck, mag een ergotherapeut bij een euthanasieverzoek niet vergeten. „De patiënt heeft een levensverhaal en is verbonden met andere personen. Hoeft het voor hem niet meer of denkt hij anderen tot last te zijn? De redenen kunnen uiteenlopen.”
De Belgische wet is duidelijk: de arts beslist over euthanasie. Maar in de praktijk blijken verschillende zorgverleners erbij betrokken te zijn. Artsen kunnen verpleegkundigen en therapeuten verzoeken aanwezig te zijn of een handeling uit te voeren. Wat doe je dan?, vraagt Vanspeybroeck zijn studenten.
Bang
’Part of the job’, zegt de een. ’Ik was nieuwsgierig hoe dat ging’, reageert een ander, die het meemaakte tijdens een stage. Docent Van Speybroeck: „Immoreel is misschien te sterk uitgedrukt, maar ik vind dit voorbeelden van zwakke evaluaties.” Een stagiair die bang is in de problemen te komen door tegen de heersende werkwijze in te gaan, toont volgens Vanspeybroeck geen ’hoogstaande moraal’. „Dan doe je mee vanwege de groepsdruk.”
Ethisch schema
Om ethisch handelen makkelijker te maken, zijn al veel stappenplannen ontwikkeld, weet Vanspeybroeck. Tijdens hun opleiding krijgen de studenten ergotherapie klinische redeneerschema’s aangereikt. Van Speybroeck heeft er een verrijkt met een ethisch schema. Zo zien de therapeuten in spe dat ethiek en levensbeschouwing niet los staan van het dagelijks handelen in het werk.
„Het is een manier van kijken naar hun professionele handelen, hun eigen waarden als therapeut en die van het interdisciplinaire team waarin ze functioneren. Maar ook de waarden van de instelling en haar cultuur.” De studenten vinden dat volgens Van Speybroeck niet makkelijk, maar, zegt hij, ze ervaren tijdens de opleiding de meerwaarde.
Normoverschrijdend gedrag
Maar maak je ook daadwerkelijk andere ethische keuzes als je de context van een patiënt meeneemt in een afweging? Van Speybroeck: „Stel dat een patiënt voortdurend uitbreekt uit de instelling waar hij verblijft. Dat is normoverschrijdend gedrag. Maar die persoon heeft een dierbare verloren en wil steeds terug naar het graf. Als je dan bestraffend handelt, ben je niet goed bezig."
"Of een kind dat naar huis mag en in vertrouwen meedeelt dat hij thuis mishandeld wordt. Het komt uit een Italiaans gezin en is bang voor de grote gevolgen die een actie voor zijn ouders zal hebben. Hier kun je niet enkel rekening houden met het kind. En de ergotherapeut die een patiënt na een hersenbloeding weer leert tandenpoetsen. Iemand van het zorgteam treft hen aan en zegt dat de patiënt zijn tijd staat te verdoen. Dan ben je lid van een interdisciplinair team waarin verschillende opvattingen heersen over omgaan met patiënten."
Veel gevraagd
Authentiek zijn, rekening houden met de context én een vak leren: dat is veel gevraagd van adolescenten. „Volgens Charles Taylor is het een groeiproces door dialoog”, zegt Vanspeybroeck. „Maar dit veronderstelt ook een ethische en talige gevoeligheid. Die probeer ik bij de studenten te ontwikkelen."
Multicultureler
"Taalgevoel hebben ze nodig om hun persoonlijke en beroepswaarden onder woorden te brengen. Ik vind respect belangrijk, maar het is een containerbegrip geworden. Dan vraag ik wat dat woord voor hen persoonlijk betekent.” De studenten komen hun persoonlijke waarden op het spoor in hun levens- en beroepsgeschiedenis, zegt Vanspeybroeck. En dat is vooral van belang, meent hij, in een tijd waarin de samenleving steeds multicultureler wordt en gemeenschappelijke waarden niet meer vanzelfsprekend zijn.
Daarom wordt tijdens de colleges over zingeving veel aandacht besteed aan de interculturele context. Ook hier duikt Taylor op. De filosoof is geboren op het snijvlak van verschillende culturen in het Canadese Quebec, een gegeven dat volgens Van Speybroeck doorwerkt in zijn denken.
Maar sommige studenten lijken het nooit te leren. „Er zijn mensen die na hun stage zeggen dat ze niets van ethiek hebben gezien. Wij hebben de taak hen op te leiden tot startbekwaamheid. Beroepsbekwaamheid moeten ze zien te verwerven door hun ervaringen als ergotherapeut, en een leven lang leren.”
Gelauwerde filosoof Charles Taylor ging in de politiek
De Canadese filosoof Charles Taylor (1931) was hoogleraar filosofie en politieke wetenschappen in Montreal en hoogleraar ethiek aan de Universiteit van Oxford. Daarnaast had hij een politieke carrière: als lid van de Canadese Nieuwe Democratische Partij was hij driemaal kandidaat voor het Lagerhuis.
De rooms-katholieke Taylor levert een genuanceerde, originele en belangrijke bijdrage aan het debat over religie en secularisatie in de westerse wereld. Daarvoor won hij in 2007 de prestigieuze Templeton Prize.
Zijn boek ’Een seculiere tijd’ uit 2007, sinds mei verkrijgbaar in het Nederlands, vormt een tweeluik met de klassieker ’Bronnen van het zelf’ die in 1989 verscheen. In het eerste deel gaat Taylor op zoek naar de wortels van het moderne ’ik’. Zijn laatste boek wijdde hij aan de transformatie van religie in de westerse samenleving.
Charles Taylor, Een seculiere tijd. Geloof en ongeloof in de wereld van nu, Lemniscaat, ISBN 9789047701569, 49,95 euro
Gepubliceerd in Trouw en op Trouw.nl.
Trouw interviewt Charles Taylor
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren