Jolanda Breur

Wie bewaakt de bewakers?

2010-05-15T00:06:00+02:00

Wanneer de recherche je als onschuldig burger oppakt, mag je hopen op een fatsoenlijke behandeling. In het schemergebied van de schuld gaat het er regelmatig anders aan toe. En een ’sorry’ na vrijlating zit er niet in. „Rechercheurs moeten uitleggen dat de actie proportioneel was.”

’Ik weet je te vinden’

Om half zes ’s ochtends wordt Renate Tromp van haar bed gelicht en meegenomen naar een politiebureau in haar woonplaats Haarlem. De rechercheurs zeggen niet waarom.

In de uren die volgen, bezoeken vijf medewerkers om beurten haar cel. Of het goed met haar gaat, vragen ze. Rond het middaguur wordt Tromp overgebracht naar een cel in Hilversum. Daar volgt om een verhoor van een half uur. Ruim anderhalf uur later staat ze buiten. „Als ik erachter kom dat je gelogen hebt, weet ik je te vinden”, voegt een rechercheur haar toe. Hij herhaalt dit later tegen haar vader.

Gekooid vogeltje
Tromp zou een politicus met de dood hebben bedreigd. „Aan hun agressieve houding merkte ik dat ze me al schuldig verklaarden.” Wel zag ze verbazing bij de mensen die haar die ochtend eind 2004 ophaalde. „Ze verwachtten geen vrouw met mijn voorkomen.” Tromp, toen dertig jaar, moeder van een peuter en net hersteld van een burn-out, voelde zich een gekooid vogeltje in de Haarlemse cel, waar medewerkers kwamen kijken ’wat ze nu weer hadden gevangen’. Een van hen zei: je hebt een burn-out gehad, denk maar eens goed na over wat je de afgelopen maanden hebt uitgespookt.

Doodeng
Tromp ontdekte hoe weinig onderzoek was verricht. „Het was doodeng om aan te horen wat ik allemaal gedaan zou hebben, maar toen ze met het bewijsmateriaal aankwamen – een papiertje waarop R. Tromp achter een telefoonnummer stond – dacht ik: dit meen je niet.” De dader had een mobiele telefoon gebruikt, waarvan de prepaid-kaart op haar naam stond. „Ze kenden het verschil tussen een abonnement en prepaid niet. De dader had iedere naam uit het telefoonboek kunnen halen om een prepaid-kaart aan te schaffen.”

Zwaar geschut
Wel bleek haar gestolen paspoort gebruikt te zijn, vanwege een oud adres dat was opgegeven. „Daarom kon de politie me niet direct vinden, maar hoe moeilijk kan dat zijn?” Wat Tromp vooral dwars zat, waren de drie maanden daarna. De politie kwam pas in actie toen ze Tromp bij een controle aanhield en haar identiteit koppelde aan de gegevens in het systeem. „Waarom komen ze me vervolgens met vier politieauto’s en zes agenten halen?” Voor haar was dit bovendien verteerbaarder geweest als de politie het ondanks de vergissing ’goed had uitgelegd.’

De rechercheur die Tromp ’wel zou weten te vinden’ belde een dag na haar arrestatie om te melden dat ze verdachte af was. „Ik vroeg hem of hij niet vond dat deze zaak verkeerd was aangepakt, maar hij hield vol dat hij goed had gehandeld.”

Een week later vroeg Tromp formeel om excuses bij de officier van justitie. We hebben juist gehandeld, was ook hierop de reactie. Ze nam een advocaat in de arm, die haar vertelde dat het om twee processen zou gaan. Het eerste moest aantonen dat de rechercheur zich onprofessioneel had gedragen. Hij kreeg dan een waarschuwing. In een civiele procedure werden vervolgens de proceskosten teruggevorderd.

Traumatisch
Tromp zag er vanaf. De kosten konden hoog oplopen en het antwoord van de officier voorspelde een krachtmeting die niet bemoedigend was. Politie Gooi en Vechtstreek, waaronder de betreffende rechercheurs vallen, onthoudt zich van commentaar. „Het is lastig die casusgegevens op tafel te krijgen.” Dat de arrestatie traumatisch was, merkte Tromp pas achteraf. „Je gaat ’s avonds naar de film, komt thuis en stapt je bed in en dan zit je de volgende morgen ineens in een cel. Er slaat een deur achter je dicht die je niet kan openen. Ze hebben geen idee hoeveel impact dat heeft.”

Het duurde een jaar voordat Tromp niet meer schrok van politiesirenes, en blauw op straat ziet ze nog steeds liever niet. „Ik ben echt geen watje, maar op dit psychologisch mechanisme heb je geen grip.” Daarnaast realiseerde ze zich dat haar gevoel van veiligheid schijn is. Zij en haar man volgden EMDR-therapie, een behandelmethode voor mensen die klachten overhouden aan een ingrijpende gebeurtenis.

Geen excuus voor dubieus verhoor

De 71-jarige Ton van der Bos uit Deventer maakt een ommetje als een politieauto voor hem de stoep op rijdt. Twee eruit springende agenten vragen naar zijn legitimatiebewijs. Na lang overleg met het politiebureau mag hij uiteindelijk gaan, maar de reden van deze actie krijgt hij niet te horen. De volgende ochtend staan twee rechercheurs voor zijn deur. Een van hen doorzoekt de woning en neemt een pc in beslag. Van der Bos moet mee naar het bureau. Hij keert voorlopig niet terug, vertellen ze zijn vrouw.

Seksleven
Op het politiebureau onderwerpen de twee Van der Bos aan een dubieus verhoor. Als hij opnieuw naar de reden informeert, vragen de rechercheurs waarom hij dat wil weten, want: als u onschuldig bent, maakt het toch niet uit? Stukje bij beetje wordt die middag in 2005 duidelijk dat een meisje hem op straat heeft aangewezen als de man die haar bij school onder haar rok heeft betast. Antwoorden die Van der Bos geeft, worden verdraaid. We halen niet zomaar iemand van huis, zeggen ze, dan is hij voor 90 procent zeker de dader. De rechercheurs vragen hem naar zijn seksleven en waarom hij van zijn vorige vrouw gescheiden is. Ze vertellen hem ook dat een gepland uitje met zijn vrouw de volgende avond op losse schroeven staat, omdat hij wellicht een nachtje op het bureau mag blijven.

Emoties
Drie keer wordt Van der Bos die middag in een cel gezet. De eerste keer vanwege lunchtijd, de volgende twee keer omdat de ondervragers moeten overleggen. Zij voeren de druk na beide besprekingen op. Van der Bos verliest uiteindelijk zijn geduld en slaat met de vuist op tafel: hou op, ik heb het niet gedaan, roept hij. De rechercheurs reageren droog: eindelijk emotie, maar dat doet ons niets.

Dreigen
Van der Bos mag gaan als hij het verslag van het verhoor tekent. Hij is het niet eens met de weergave, maar tekent toch. Een rechercheur vraagt hem of hij wel naar huis gebracht moet worden: u houdt toch zo van wandelen? Wanneer hij Van der Bos bij zijn woning afzet, biedt hij aan om zijn vrouw op de hoogte te brengen. Sommige mannen hebben er moeite mee, is zijn argument. Dan vraagt hij: heeft u kleinkinderen? Wat zouden zij ervan vinden als ze wisten wat u met kinderen uitspookt?

Crimineel
„Hij was bang dat hij ieder moment weer kon worden opgepakt”, vertelt Petra van der Bos (41), de dochter van Ton van der Bos. Ze hebben nooit meer wat van de zaak vernomen. Achteraf bleek dat de dader tijdens het zedendelict een korte broek droeg en daarbij een wandelstok en een fototoestel, zaken die Van der Bos niet bezat. „Mijn moeder en broer hebben nog geïnformeerd bij de rechercheurs naar het vervolg van de procedure, maar kregen geen reactie”, zegt ze. Haar ouders zijn nog van de generatie die een ’rotsvast vertrouwen heeft in autoriteit’. „Dat je volstrekt willekeurig en opzichtig van straat kan worden geplukt en wordt behandeld als crimineel, schokte hen. Ik begrijp dat je afstompt als verdachten je regelmatig voorliegen, maar je moet toch in je achterhoofd houden dat iemand onschuldig kan zijn?”

De vrouw van Ton van der Bos heeft de ondervragende rechercheur achteraf om een excuus gevraagd. Die ontkende dat zijn ondervragingsmethode incorrect was en meldde dat zolang de onschuld van haar man niet was bewezen, hij nog altijd opgepakt kon worden. Excuses waren niet aan de orde.

professionaliteit
Dit betreurt Meng Gerritsen, woordvoerder van politie IJsselland. Hij vindt dat er een goede klachtenregeling is. „We willen wat doen met die klachten en blijven continu sturen. Jonge collega’s worden zo door schade en schande wijzer. En op een zeker moment moeten ze hun emoties op een ander plan zetten. Dat geldt niet alleen voor een brand waarbij kinderen omkomen, ook in deze gevallen mag je professionaliteit verwachten.”

Ton van der Bos wilde deze schaamtevolle ervaring zo snel mogelijk vergeten en maakte daarom geen gang naar de rechter. Hij is inmiddels overleden. Dochter Petra tekende zijn verhaal vlak na de gebeurtenissen op.

De namen van vader en dochter zijn om privacyredenen gefingeerd.

Je vergissen is niet hetzelfde als fouten maken, vinden burgers die onterecht te maken kregen met de lange arm der wet. Ze begrijpen dat de politie soms snel moet handelen en daarbij de bevoegdheid heeft mensen van hun bed te lichten. En dat het hun, onschuldig, kan overkomen. Maar ze verwachten wel uitleg, en een excuus wanneer politiebeambten bot of niet zorgvuldig te werk gingen.

Verruwing
Terecht, vindt hoogleraar rechtsfilosofie Bert van Roermund, verbonden aan de Universiteit van Tilburg. Hij ziet de laatste jaren een ’zeer betreurenswaardige’ verruwing van het overheidsoptreden. Deels door de publieke opinie, die een ’buitengewoon efficiënt optreden’ eist van de overheid. Terwijl ze altijd op achterstand staat, zegt hij, want ze kan in tegenstelling tot onrechtplegers alleen rechtmatige middelen gebruiken. En dan gaat er wel eens wat mis in het vellen van een oordeel of de communicatie.

Bij arrestatie moet er voldoende bewijs voor schuld zijn en eventuele onschuld alleen door deze aanhouding aan te tonen, zegt Willem Wagenaar, hoogleraar rechtspsychologie aan de Leidse universiteit.

Onbeschoft
Mocht de persoon onschuldig blijken, dan is er niet per se een fout gemaakt. De politie maakt gebruik van haar bevoegdheden en een excuus is volgens Wagenaar dan niet op zijn plaats. Wel moet ze uitleggen waarop het vermoeden gebaseerd was en waarom die informatie niet correct is. Verontschuldigingen zijn passend, meent Wagenaar, wanneer een politiebeambte onbeschoft of onnodig ruw is geweest.

Wanneer uitleg of excuses er bij inschieten, zegt Wagenaar, komt dat vaak omdat de agent zijn optreden niet goed kan onderbouwen. De hoogleraar kent veel arrestatiegevallen waarvan hij denkt dat hetzelfde effect bereikt was met een uitnodiging om naar het bureau te komen.

Tunnelvisie
Zoals een kind dat door geüniformeerde agenten uit de schoolbanken werd gehaald. „Onzinnig. Hun argument was dat ze op dat moment tijd hadden. Er moet vooraf beter worden nagedacht over hoe de werkwijze is uit te leggen als onschuld blijkt. Dan kijk je wel twee keer uit voordat je tot actie over gaat. De politie realiseert zich niet hoe vaak dit gebeurt. Tunnelvisie.”

Wagenaar refereert aan de Schiedammer parkmoord uit 2000, waarbij een onschuldige vier jaar vast zat door gebrek aan zelfkritiek bij politie en OM. „Als je in je enthousiasme een grote boef denkt aan te houden, vind je veel geoorloofd. Iemand is echter onschuldig totdat hij veroordeeld is. Die regel geldt al sinds de Romeinen.”

Maar wie bewaakt de bewakers?

Deze vraag is volgens Van Roermund minstens even oud. „De overheid heeft veel macht en dient daar zorgvuldig mee om te gaan.” Ook hij vindt dat excuses niet nodig zijn als een burger onschuldig blijkt na aanhouding, wel als de politie haar macht misbruikt heeft. De hoogleraar rechtsfilosofie denkt dat beambten in staat zijn een zakelijke en neutrale houding aan te nemen en heeft net als Wagenaar toelichting hoog in het vaandel. „Uitleg achteraf kweekt begrip bij burgers. Het is een leerproces voor deze functionarissen, net als bij andere beroepsgroepen. Medici bijvoorbeeld, die kunnen ook arrogant zijn.”

Zwaar traject
Met dat leerproces is het dik in orde, volgens woordvoerder Jelle Egas van de Raad van Hoofdcommissarissen. Die adviseert onder meer de minister van binnenlandse zaken over het politiebeleid. Op de politieschool worden de bevoegdheden ’erin gestampt’, zegt Egas. „En rechercheur word je niet zomaar. Het is een zwaar traject van enkele maanden met coaching op de werkplek.”

Gaat het nooit mis? „Die gevallen moet je in de context bekijken”, licht Egas toe. „De Nederlandse politie krijgt jaarlijks een paar honderdduizend zaken onder handen, waarvan niet één gelijk is. Wij krijgen geen signalen dat bij ons verruwing is ontstaan in onderzoeksprocessen of bejegening van burgers.”

Te makkelijk
Toch krijgt Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer hierover regelmatig klachten. „En veel mensen weten me niet eens te vinden.”

Met rapporten over deze zaken probeert hij politie en justitie bewust te maken van het probleem. „Ze gebruiken hun macht soms te makkelijk, daardoor ontstaat willekeur. En ze hebben niet altijd door wat de impact is van machtsuitoefening op mensen. Pas wanneer het hunzelf overkomt, ontstaat begrip.”

Wagenaar noemt het tunnelvisie, maar Brenninkmeijer spreekt liever van bedrijfsblindheid. „Rechercheurs redeneren sterk doelgericht om de zaak rond te krijgen en vragen zich af wat er voor nodig is. Druk uitoefenen bijvoorbeeld.”

Dit is geen onderzoek meer waarbij je alle opties openhoudt, aldus de ombudsman. Neem de zeventienjarige jongen die beschuldigd werd van ongewenste intimiteiten bij kinderen. De puber werd fors verhoord en bekende schuld door het proces-verbaal te tekenen.

Zelfmoord
Een dag voor de rechtszitting pleegde hij zelfmoord. In een afscheidsbrief aan zijn ouders schreef hij dat er druk op hem was uitgeoefend, hem valse uitspraken in de mond waren gelegd en dat hij hier niet mee kon leven. „Ze hadden de zaak rond, maar het was geen zaak.” Het is een bekend psychologisch mechanisme, zegt Brenninkmeijer. „Mensen tekenen het proces-verbaal zelfs als de kat thuis zonder eten zit. Dit los ik later wel weer op, denken ze dan.”

Continue ziek
In de Nederlandse politiekorpsen kan men elkaar op onjuist gedrag aanspreken, volgens Brenninkmeijer, maar het blijft een heet hangijzer. Onlangs stuurde hij een rapport naar een korps met zware kritiek op een vrouwelijke agent. Haar onderzoek in een stalkzaak ’rammelde’. „Ze ging er bij voorbaat vanuit dat de verdachte schuldig was. Hij is uiteindelijk vrijgesproken. De agent was voor ons niet benaderbaar, continu ziek.”

Anders dan Wagenaar, Van Roermund en de Raad van Hoofdcommissarissen vindt Brenninkmeijer een excuus voor onschuldige burgers ook geboden als de rechercheur zijn werk goed deed, en hoewel voor hem een halve dag onschuldig vastzitten in een cel een aanvaardbaar maatschappelijk risico is.

Genezend
Hij signaleert een onevenredige belasting voor onschuldige burgers bij onderzoek van de overheid. Excuses kunnen dit leed verzachten. Uit onderzoek blijkt volgens hem dat een excuus genezend werkt.

Volgt dan niet meteen een schadeclaim? „Nee, het gaat onschuldigen meestal niet om een financiële vergoeding, en ze zitten al helemaal niet te wachten op ellenlange procedures. De kern van een excuus is dat je iemand serieus neemt en zegt: ik kan me voorstellen dat het vervelend voor u was. Voor deze burgers is de zaak daarmee vaak afgedaan.”

Geen excuus
De ombudsman heeft ’absoluut geen begrip’ voor de vrees om met verontschuldigingen fouten toe te geven. „Het is je kop in het zand steken. Dat gebeurt ook in ziekenhuizen waar artsen na een fout geen excuus maken, uit angst voor aansprakelijkheid. Dat is funest voor de relatie tussen arts en patiënt.”

Hij maakt in het geval van politieonderzoek wel onderscheid tussen een fout toegeven en excuus maken voor de overlast die de burger heeft ondervonden.

Te ver
De Raad van Hoofdcommissarissen vindt excuses ’een stap te ver’. „We kunnen ons voorstellen dat het vervelend is om onschuldig gearresteerd te worden, maar we hoeven ons niet te verontschuldigen omdat de wet zo in elkaar zit”, aldus woordvoerder Egas. „Wij doen gewoon ons werk.” Wel is het ’ons vak’, zegt hij, om iemand goed geïnformeerd weg te sturen.

Aangifte
Ruwe of onjuiste bejegening van burgers keurt de Raad af. Om dit aan de kaak te stellen, kunnen slachtoffers nogmaals in contact treden met de betreffende rechercheur of diens leidinggevende, legt Egas uit. Bij keuzefouten door een politiebeambte kan men een officiële klacht indienen bij een onafhankelijke, regionale klachtencommissie. Aangifte is een zwaarder middel, volgens Egas, geëigend bij ’vreemde of bedreigende behandeling’ door de politie. Dan volgt intern of extern onderzoek en kan een rechercheur worden ontslagen of strafrechtelijk vervolgd.

Afkeurenswaardig
Een burger niet op deze mogelijkheden wijzen, vindt de Raad ’afkeurenswaardig’. Wanneer het onderzoek dood loopt, moet de rechercheur de verdachte melden dat hij niet meer verdacht is. Deze status kan hij opnieuw krijgen, wanneer nieuwe zaken aan het licht komen.

De uitlating ’ik weet je te vinden’ van een rechercheur (zie kader) vindt Egas over de grens van professioneel optreden. „Rechercheurs moeten zich bij de feiten houden.”

Explosieve groei schadeclaims en toekenningen

Vorig jaar steeg volgens het CBS het aantal ingediende verzoeken van ex-verdachten om een schadevergoeding explosief met ruim 23 procent. Justitie kende 24 procent meer verzoeken toe dan het jaar daarvoor. Het gaat hierbij om vergoedingen voor verdachten die onterecht in een cel hebben gezeten. Ook kunnen ze gemaakte proceskosten claimen als blijkt dat strafvervolging niet terecht was.

Recordbedrag
In 2007 is een recordbedrag aan schadevergoedingen uitgekeerd: 23 miljoen euro. Vorig jaar kostten de vergoedingen de staat bijna 21 miljoen euro, een daling. Het totaal aantal claims is sinds 2000 gestegen met 94 procent, het aantal toekenningen met 113 procent. Het bedrag dat ermee gemoeid gaat, steeg met 11 miljoen euro.

Minister Hirsch Ballin werkt aan een wetsvoorstel dat het voor burgers makkelijker maakt om schadevergoeding te eisen als ze ten onrechte zijn benadeeld door strafrechtelijk onderzoek.

Gepubliceerd in Trouw en op Trouw.nl

Hier rust onze vriendschap

2010-05-02T13:54:00+02:00

De ’academie voor levenskunst’ La Scuola moet een vrijplaats worden voor levensvragen en zingeving, zeggen initiatiefnemers Ria en Erik Pool. Dit weekeinde begon het academieseizoen met een filmdag over het thema vriendschap.

Tranen liepen regisseur Frans Weisz over de wangen toen hij onlangs geconfronteerd werd met een scène uit ’Bij Nader Inzien’. Hij bekeek zijn populaire film met sterrencast niet meer sinds deze in 1991 als dramareeks op televisie werd uitgezonden; Weisz won er een Gouden Kalf mee. „Ik hou ontzettend van dit werk, maar als ik het opnieuw ga zien, bedenk ik me ieder moment hoe het beter had gekund.”

Weisz (71) warmt in Filmhuis Lumen in Delft een groep van circa twintig mensen op voor de openingsactiviteit van La Scuola, ’academie voor levenskunst’. De deelnemers staat een marathonvoorstelling te wachten van zijn zesdelige serie.

Genadeloos
’Bij Nader Inzien’ is gebaseerd op het gelijknamige boek van J.J. Voskuil. Het gaat over de vriendschap tussen zes studenten Nederlands in het naoorlogse Amsterdam. Een van hen schrijft er tien jaar later een genadeloos gedetailleerde roman over. Zijn overlijden brengt de vrienden weer samen en ze nemen elkaar nog eenmaal pijnlijk de maat.

Op basketbalschoenen en in sweater met capuchon zegt Weisz dat ’kunst’ voor hem een leeg begrip is. „Net als ’houden van’. Wat is dat precies, wanneer hou je van iemand?” Het is volgens hem even ongrijpbaar als scheppingskracht. „Creativiteit doe je niet. Het overkomt je.”

Creatieve vonk
Creativiteit raakt aan religie, vindt Weisz, want als er iets goddelijk is, dan is het wel dit verschijnsel. Als een vonk die overslaat. Die vonk, die ook bij vriendschappen kan overslaan, is de rode draad van deze dag. Uit de discussies tussen de vertoning van ’Bij Nader Inzien’ door, blijkt dat een echte vriend iets heeft wat onbenoembaar is.

Elite korps
„We gebruikten elkaar om volwassen te worden, maar vriendschap?” In de kleine filmzaal is het muisstil. Op het doek spreekt een bittere Maarten Koning, de hoofdpersoon in de dramareeks. „We zagen onszelf als een sekte, een literair elitekorps. De kamer van David waar we altijd samenkwamen, was de logeerkamer van onze illusies.”

Voordat Koning zelfmoord pleegt, schrijft hij ieder van zijn studievrienden een persoonlijke brief. In iedere aflevering opent een vriend zijn of haar brief en blikt veertig jaar terug. Deze constructie toont zes perspectieven op dezelfde herinneringen.

Inspiratiebron
Tijdens een van de onderbrekingen vertelt deelneemster Paulien Stoffer (47) buiten op het terras waarom ze zich aanmeldde bij La Scuola. De academie organiseert workshops en debatten waarin levensvragen centraal staan. Kunst en cultuur dienen als inspiratiebron. Daarnaast is de ontmoeting en verbinding met andere deelnemers belangrijk.

Lange zit
„De thema’s doen me wat. Ik dacht al na over de inhoud van mijn leven en wat ik voor anderen wil betekenen.” Stoffer komt uit het onderwijs en werkt sinds februari zelfstandig als adviseur. Ze was benieuwd of ze de zit vandaag zou volhouden. Het gaat goed. „De serie heeft een prachtig, universeel thema. Het verhaal doet aan mijn eigen leven denken, roept herinneringen op.” En de verbinding met anderen? „Dat de reeks iets in me losmaakt, is voldoende.”

Initiatiefnemers van La Scuola Ria en Erik Pool lieten zich voor hun ’academie’ inspireren door het werk ’Over levenskunst’ van filosoof Joep Dohmen. „We dachten: hé, dit boek gaat over ons”, zegt Ria Pool. „Wij waren ook bezig met bewust leven en elkaar daarop bevragen.”

Pool heeft een coachingspraktijk en merkt dat de problemen die zij met haar cliënten bespreekt vaak te maken hebben met levenshouding. In de individuele samenleving die Nederland is, hoopt ze met La Scuola bewustwording en nieuwsgierigheid naar de ander op te wekken.”

Weinig verwachtingen
Ook acteur en schrijver Rik Launspach (51), de jonge Maarten Koning in ’Bij Nader Inzien’ is aanwezig. Of hij denkt dat vriendschap bestaat, vraagt een deelnemer hem in de lunchpauze. „Mondjesmaat. Verwachtingen zijn het grootste probleem, die heb ik dus niet zo veel.”

Eisenpakket
Launspach zit op een plastic stoel in het parkje achter het filmhuis. Op traptreden voor hem eten de deelnemers hun belegde broodjes. „Maarten Koning had een eisenpakket binnen vriendschap en raakte teleurgesteld. Auteur Voskuil trok zich net als Koning terug en was een leven bezig deze emotie te verwerken. Dat deed hij niet spectaculair maar door de tijd, in centimeters.”

De Storm
Dit voorjaar verscheen Launspachs debuutroman en inmiddels bestseller ’1953’. Vorige week ging de boekverfilming ’De Storm’ in première. In zijn roman, over loyaliteit en verraad tijdens de watersnoodramp, is volgens hem niemand trouw aan elkaar. „Voskuil liet vriendschap door de tijd uit elkaar vallen, ik door een dijkdoorbraak. In nood leer je je vrienden kennen.”

Launspach woont op een terp in Overijssel en weet nog zo net niet wie hij bij een dijkdoorbraak onderdak zou bieden. „Het liefst iedereen, maar als het gaat om het delen van de laatste aardappel, denk ik dat 90 procent afvalt.”

Voskuiliaanse wraak
Van een echte vriend kan Launspach veel hebben. Dat blijkt als hij vertelt over zijn beste vriend die hij met zijn vriendin Jip Wijngaarden in bed aantrof, collega-acteur in ’Bij Nader Inzien’. Ze werkten met vrienden samen in een theatercollectief en Launspach zag de première van ’Antonius en Cleopatra’, waarin hij en Wijngaarden de hoofdrollen hadden, niet meer zitten. Het vriendencollectief deed een moreel appèl waaraan hij gehoor gaf. Hij speelde toch. „Maar ik nam op Voskuiliaanse wijze wraak”, grijnst Launspach. „Ik nam de subsidie mee naar een volgend theatergezelschap.”

Toen ook zijn beste vriend werd bedrogen, had hij het met hem te doen. Na langere tijd vonden ze elkaar weer. „Datgene wat er tussen ons was, verdween niet. Met hem deel ik die laatste aardappel.”

Vriendschap opzeggen
Launspach vraagt de groep of Maarten Koning het bij aanvang van de vriendschap niet direct anders had moeten aanpakken. „Dat zou ik Voskuil nog willen vragen”, zegt hij. Iemand reageert dat de vonk er wel of niet is tussen twee mensen. „Toentertijd stond vriendschap gelijk aan een liefdesrelatie”, meent Launspach. „Je kon haar opzeggen en dat gebeurt ook in de serie. Tegenwoordig bel je gewoon niet meer.”Erik Pool van La Scuola: „Dat komt wellicht omdat we de vriendchap aan de ander niet meer verklaren. Gaat het niet om onvoorwaardelijkheid?” Instemmend gemompel en ’het is net als in de liefde’.

Romanticus
Dat vriendschap zich net als liefde niet laat dwingen, illustreert Rik Launspach opnieuw. Hij was graag bevriend gebleven met Porgy Franssen en Geert Lageveen, twee van de zes studievrienden uit ’Bij Nader Inzien’. Na de première van de serie nodigde hij hen en andere tegenspelers ieder jaar uit voor een boottochtje. In Amsterdam voeren ze dan langs herkenningspunten uit de serie. „Het is twee jaar gelukt. Daarna belden steeds meer mensen af. Ik lijk eigenlijk op Maarten Koning, net zo’n romanticus.”

Jezelf zijn
Deelnemer Robbert Zijp (33) vertelt al een jaar bezig te zijn met ’Het bureau’. De zevendelige romancyclus van Voskuil is voor hem de reden om vandaag vijf uur film te komen kijken. De gebeurtenissen die 5000 pagina’s beslaan en waarin Maarten Koning ook figureert, zijn de IT-consultant vertrouwd. „Koning heeft het beste met zijn collega’s voor en toch weet hij vijanden te maken. Het verhaal heeft voor mij een relativerende boodschap: je kunt maar beter jezelf zijn.” Ook Zijp verloor studievrienden uit het oog toen hij van Delft naar Amsterdam verhuisde. Hij heeft moeite dat te erkennen. „Ik denk dat het aan mezelf ligt, maar ’Bij Nader Inzien’ relativeert dit gevoel. Het is goed zo.”

Dé vonk
De consultant heeft verder niets met La Scuola. „Het neigt naar spiritualiteit.” Ook de collectiviteit spreekt hem niet aan. „Iedereen heeft zijn eigen visie op het leven. Dat hoef ik niet met vreemden te delen.” Toch herkent hij ’de vonk’ uit zijn fotografiecarrière. „Het moment dat je iets waarneemt om vast te leggen en denkt: dát is het.”

Aan het eind van de middag in de laatste aflevering concludeert studievriend David, een rol van Willem Nijholt: „Maarten miste het meest van ons allen het talent om door te leven. Zijn roman ging over de onmogelijkheid van vriendschap, een menselijk tekort. Misschien is dat boek wel een grafsteen met als opschrift: hier rust onze vriendschap.”

Olievlek
“Geweldig”, vond Paulien Stoffer de filmmarathon. “Zeker niet te lang.” Ze heeft geprobeerd in iedere hoofdpersoon een aspect van zichzelf te ontdekken. In december gaat ze ‘aan de slag met hart en handen’ tijdens een zogeheten Atelier-cursus. “Ik ga zelf ook bijdragen aan dit initiatief. Lunches verzorgen bij de cursussen.” Tot nu toe hebben zich vijf personen aangemeld voor de diverse programma’s. “Dat kost tijd”, reageert Stoffer. “De naam La Scuola zal zich als een olievlek verspreiden.”

Gepubliceerd op 22 september in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Publiek dwingt filosofen uit ivoren toren

2010-04-10T22:58:00+02:00

Vijf filosofie- boeken dingen mee naar de Socrates-wisselbeker. De winnaar wordt morgen bekend, tijdens de Nacht van de Filosofie in Amsterdam. Vijf gesprekken met de genomineerden.

Erno Eskens - Democratie voor dieren

Erno Eskens (1964) stond in 2002 aan de wieg van de Socratesprijs en is dit jaar zelf genomineerd. Maar de filosoof, toen nog hoofdredacteur van Filosofie Magazine, heeft volgens eigen zeggen geen invloed meer op de nominaties. Naast zijn werk als uitgever schreef hij Democratie voor dieren, een lofzang op dierenrechten.

In dit genomineerde boek betoogt hij dat er geen geweld nodig is om dierenrechten af te dwingen. Ze moeten alleen beter worden uitgelegd. Dan zal ieder weldenkend mens begrijpen dat deze rechten in een democratie besloten liggen.

Rob Wijnberg
Eskens is vereerd op de shortlist te staan. „Op de longlist stonden boeken die ik hoog heb zitten en die het niet gehaald hebben, zoals ’Nietzsche en Kant lezen de krant’ van Rob Wijnberg. Dat was toch een goedverkopend boek vorig jaar.”

Geen onzin
Maar hij denkt dat populariteit voor de jury niet doorslaggevend is. „Met de lancering van de prijs wilden we toentertijd boeken in het zonnetje zetten die voor een breed publiek toegankelijk zijn, maar filosofisch wel deugen. Geen onzin dus. En nadat je het uit had, moest je anders tegen de wereld aankijken. Die prikkel speelt als criterium nu ook nog een grote rol bij de jury.”

Tegen populisme
Toch heeft Eskens niets tegen popularisering van filosofie. „Of je filosoof bent of niet, we formuleren een leven lang gedachten. Filosofie kan daarbij helpen en wellicht gaat ze populisme tegen. Een mens is als een vrachtwagen; zonder lading hobbelt hij alle kanten op. Met wat bagage ligt hij stabieler.”

Mieke Boon en Peter Henk Steenhuis - Filosofie van het kijken

„Als ik dit boek alleen had geschreven, zou het nooit genomineerd zijn.” Hiermee zwaait filosoof Mieke Boon (1961) lof toe aan Trouws filosofie-redacteur en co-auteur Peter Henk Steenhuis. Hun Filosofie van het kijken. Kunst in ander perspectief is een weerslag van gesprekken die ze voerden over de manier waarop we kijken en oordelen, aan de hand van afzonderlijke kunstwerken.

Spanning
De interviewvorm maakt het boek bijzonder toegankelijk. Belangrijk, meent de universitair hoofddocent, om een groter publiek te bereiken dat daardoor filosofisch kan leren denken. Het schrijven voor academici en voor het grote publiek levert een spanning op die volgens haar toeneemt omdat de populariteit van filosofie groeit.

Alternatieve denkwijzen
Maar, zegt ze, het zijn verschillende genres met elk een ander doel. „Binnen de academische gemeenschap probeer je ideeën op het scherp van de snede te verdiepen. Voor een breed publiek leg je verbanden met de sociale consequenties van die ideeën. Je schetst een alternatief voor algemeen geaccepteerde denkwijzen. Toegankelijke betogen voor buitenstaanders hebben niet per se minder kwaliteit.”

Goede filosofische boeken zijn afgevallen met de keus van de jury, beaamt Boon. „Voorkeuren spelen een rol. Maar nominaties van jury’s zijn minder willekeurig dan ze lijken. Als ik met andere docenten scripties beoordeel, zijn we het vaak eens over wat goed is. We letten op taalgebruik, helderheid, interessante, nieuwe ideeën en vormgeving. En zo’n meerkoppige jury is toch een afspiegeling van een groter publiek.”

Marli Huijer en Reinjan Mulder - Opnieuw beginnen

We hebben het toch niet gek gedaan, als je ziet welke boeken zijn afgevallen.” Want of het goed werd, bleef filosoof Marli Huijer (1955) zich tijdens het schrijven van Opnieuw Beginnen wel afvragen. Samen met literatuurcriticus Reinjan Mulder onderzocht ze de behoefte van de mens om het roer radicaal om te gooien. Kunnen we het verleden gewoonweg achter ons laten door aan een andere partner, leefomgeving of baan te beginnen?

Stijgende verkoop
Het duo, dat de verkoopcijfers van het boek zag stijgen sinds de nominatie, vindt de keuzes van de jury degelijk. Huijer: „Toegankelijkheid en kwaliteit wegen zwaar, gelet op nominaties en vorige winnaars.”

De bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit denkt dat het met willekeur wel meevalt. Zelf jureert ze eens in de twee jaar voor de Spinozalens. Deze internationale prijs gaat naar een befaamd denker over ethiek en samenleving.

„Jureren is een proces tussen meer mensen waarbij langzaam een kandidaat komt bovendrijven uit een groot aantal werken. Je bereikt overeenstemming over kwaliteit, actualiteit, en de toon waarop de denker een vaak moeilijke theorie voor een breder publiek vertaalt. Daarnaast moet je de keus naar de buitenwereld kunnen verantwoorden.”

Kat in de zak
Filosofieboeken voor een breder publiek kunnen laten zien dat filosofen zelfstandig nadenken over actuele vraagstukken, zegt Huijer. „Daarbij gebruiken ze filosofische begrippen en werk van voorgangers.” De Socrates-prijs stimuleert volgens haar de productie van deze boeken en zo de verwondering over het leven bij meer mensen. „En het publiek weet dat het met een deskundig juryoordeel geen kat in de zak koopt.”

Luuk van Middelaar - De passage naar Europa

“Fijn dat de jury mijn boek als filosofisch waardeert.” Want dat is De passage naar Europa ook, volgens auteur Luuk van Middelaar (1973). De filosoof en historicus onderzocht in zijn bewerkte proefschrift de bron van zestig jaar Europese politieke ontwikkelingen, waarbij hij niet om de ’oervraag’ van de politieke filosofie heen kon, wat politiek dan is. „En die is alleen te beantwoorden door concrete gebeurtenissen bij de kop te nemen.”

Geneuzel
Van Middelaars boek is bestemd voor academicus en leek. „Het is stimulerend om de spanning op te zoeken tussen schrijven voor de ene en de andere doelgroep. Het grotere publiek dwingt je om problemen zo bondig mogelijk weer te geven en het woud van secundaire literatuur te wieden. Dat schept ruimte in je hoofd om grotere verbanden te zien en tot de kern van het probleem door te dringen Dat helpt de wetenschap verder. Specialisten zijn toch geneigd om in geneuzel te blijven hangen.”

Ritueel
De Socrates-wisselbeker schept volgens Van Middelaar een publieke ruimte voor alle Nederlandstalige filosofieboeken. „Die filosofen zijn gewoonlijk in hun eigen hoekje op een krant of universiteit bezig met logica of middeleeuwse esthetica. Het jaarlijkse ritueel van een gezaghebbende jury die het meest prikkelende filosofieboek aanwijst, geeft al dat werk in één klap een plek.”

Gerard Visser - Niets cadeau

Gerard Visser (1950) vraagt zich af of hij het beste filosofische boek van 2009 heeft geschreven. Dat zijn Niets cadeau Een filosofisch essay over de ziel’ op de shortlist is beland, zal volgens de hoofddocent cultuurfilosofie vooral met de toegankelijkheid te maken hebben.

Visser schreef het betoog, waarin hij het zielsbegrip onder de loep neemt, als jaarlijks essay voor het Thijmgenootschap, een vereniging voor wetenschap en levensbeschouwing. Hij hield daarbij al rekening met een breder publiek.

Gevaar
De filosoof is huiverig voor de nominatie ’meest prikkelende filosofieboek’. „Het gevaar is dat auteurs hierdoor voor vluchtige thema’s kiezen die het op dit moment goed doen. ’Meest uitdagende’ is een voorzichtiger, betere uitdrukking.”

Over tijdlozer onderwerpen kan volgens Visser prima uitdagend geschreven worden. „Negen van de tien keer zullen filosofen een uitdagend en toegankelijk artikel in hun moedertaal als hun beste publicatie beschouwen.”

'Maak toegankelijk'
Als je als filosoof wilt meetellen, zegt Visser, moet je grondig op de hoogte zijn van de filosofische traditie. En ’in discussie gaan’ met de belangrijkste wijsgerige posities uit de twintigste eeuw. Daaraan ontbreekt het bij Nederlandse filosofen volgens hem nog wel eens. „Maar blijf niet opgesloten in de toren van je specialisme, maak het toegankelijk.” De Socrates-prijs, denkt hij, zal hieraan op termijn zeker meer gaan bijdragen.

Socrateswisselbeker voor de negende maal uitgereikt

De Socrateswisselbeker gaat jaarlijks naar de auteur van het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het jaar ervoor verscheen. Uit een longlist van ruim tachtig boeken koos de jury vijf werken voor een shortlist. Hieruit selecteerde zij de winnaar die uitgeroepen wordt tijdens de Nacht van de Filosofie, op 9 april in Amsterdam. In de jury zitten Florentijn van Rootselaar (Filosofie Magazine), Frans Jacobs (Universiteit van Amsterdam), Leonie Breebaart (Trouw) en Anna Luyten (De Morgen).

De eerste filosoof die de beker in ontvangst nam was Michiel Leezenberg, in 2002. Na hem waren dat onder meer Frank Ankersmit en Hans Achterhuis.

Op 8 april gepubliceerd in Trouw en op Trouw Religie & Filosofie

Hoofdredacteur Volkskrant Broertjes: ik raakte verslaafd.

2010-04-23T23:11:00+02:00

De eerste baan maakt vaak diepe indruk en legt de basis voor later. Hoofdredacteur Pieter Broertjes (57) begon bij de Volkskrant en is er mee vergroeid. Vanaf maandag verschijnt ‘zijn’ krant op tabloidformaat.

Interview

“Ik was net afgestudeerd in de sociale wetenschappen, toen een vriend me die advertentie liet zien. Een vacature bij de Volkskrant als sociaal-economisch redacteur. Ik wilde eigenlijk het wetenschappelijk onderzoek in, maar heb de advertentie op vakantie in Italië eens bestudeerd. Het leek me een hele leuke baan. Ze vroegen een econoom of socioloog, iemand met kennis van zaken. Het journalistieke vak zou diegene wel in de praktijk leren.

Afgewezen
Ik schreef mijn sollicitatiebrief op zo’n blauw luchtpostpapiertje, iets anders had ik niet en e-mailen was er in 1979 nog niet bij. Ik werd afgewezen omdat de brief te laat was. Ik geloof dat de Italiaanse post traag was. Maar ik kreeg een telefoontje van voormalig hoofdredacteur Harry Lockefeer. Kandidaten waren afgevallen en mijn vakkenpakket zag er goed uit. Of ik langs wilde komen.

Verslaafd
Ik kreeg de baan en er ging een wereld voor me open. Ik werd er verliefd op, raakte verslaafd. Ik ben nieuwsgierig en op een krantenredactie is dat de norm. Deuren gingen open omdat ik me meldde als journalist van de Volkskrant, geweldig. Wim Kok kende ik alleen van tv en nu mocht ik hem interviewen. Johan Stekelenburg, Jan Pronk.

Godheid
Ik kom uit een conservatief-liberaal milieu, maar als student werd je links, dus was ik een aanhanger van Den Uyl. Op een conferentie werd ik eens naar de balie geroepen. Den Uyl wilde me spreken. Hij zei dat hij mijn artikelen las en dat ik er vooral mee moest doorgaan. Ik droeg bij aan de kennisverspreiding over ontwikkelingssamenwerking. Ik stond helemaal te shaken want voor mij was hij een godheid. Sinds die tijd stem ik PvdA.

Zenuwachtig
Anderen vertrouwen is belangrijk, dat realiseerde ik me toen Wim Kok na mijn eerste interview met hem geen prijs stelde op inzage in de uitwerking. Ieder zijn vak, zei hij. Als ik het goed deed, was ik weer welkom. Maakte ik er een zootje van, dan was dit het laatste gesprek. Ik heb nog nooit zo zenuwachtig achter de typemachine gezeten. Kok was in die tijd voorzitter van de FNV. Toen hij premier werd, ging het niet meer zo makkelijk.
Ik probeer mensen de ruimte te geven en pas in te grijpen als het ondanks mijn vertrouwen niet goed gaat. Zeker op de redactievloer, waar creativiteit onontbeerlijk is.

Rijk mens
Het hoofdredacteurschap past bij me. Ik voel me zo, ik opereer zo, het zit in mijn DNA. Sommigen vinden nooit de baan van hun leven. Ik vond hem op mijn 42ste en ben een rijk mens. Tot in het kleinste detail kan ik me met de krant bemoeien, maar ben ook bezig met de hoofdlijnen. Zo ben je betrokken tot in de haarvaten van het product. Niet veel banen geven die mogelijkheid.

Bezuinigen
Ik dacht dat mijn baan makkelijker zou worden naarmate de tijd vorderde, dat ik wat meer reisjes zou maken, het er wat meer van zou kunnen nemen. Maar met de huidige ontwikkelingen in de dagbladpers is een krant besturen moeilijker dan vijftien jaar geleden. Bezuinigen, de juiste antwoorden vinden op vragen over de toekomst van de krant.

Te klein
Vanaf maandag verschijnt de Volkskrant op tabloidformaat. Het formaat is me net iets te klein, ik voelde meer voor het Berlinermodel, een slagje groter. Maar we moeten roeien met de riemen die we krijgen. We zijn er al een tijdje mee bezig en Christian van Thillo - topman van de Persgroep waaronder de Volkskrant valt – moedigde ons aan. We zullen laten zien dat tabloid en kwaliteit goed samen gaan, net zoals Trouw dat al jaren doet.

Over een volgende stap in mijn carrière heb ik door de reorganisatie nog niet nagedacht. Lastig, mijn leven staat in het teken van de Volkskrant. Maar mensen die van de redactie vertrokken zeggen altijd: er is nog leven na de Volkrant. Daar ga ik dan maar van uit.”

Gepubliceerd op 27 maart in Trouw en op de Trouw-website.

Telkens dacht hij aan Spinoza

2010-02-28T18:43:00+02:00

Componist Theo Loevendie hoopt in 2012 zijn jeugddroom te vervullen: een opera over het leven en denken van de filosoof Spinoza.

Een grootschalige opera moet het worden, met de naam ’Spinoza’. Componist Theo Loevendie (78) heeft De Nederlandse Opera een brief geschreven om zijn ’jeugddroom’ uiteen te zetten. Hij ziet dit werk het liefst in hun thuishaven, het Amsterdamse Muziektheater, in première gaan.

Straatmuzikanten
’Pikant’, volgens Loevendie, want de zeventiende-eeuwse Nederlandse filosoof Baruch Spinoza (1632-1677) werd op de plek van het Muziektheater geboren, vóór de Tweede Wereldoorlog eeuwenlang het hart van de Amsterdamse Jodenbuurt.

Een reactie kreeg Loevendie nog niet op het voorstel om zijn opus over het leven en werk van de filosoof Spinoza uit te voeren. Maar de opera komt er: „Al moet ik zelf zingen met twee straatmuzikanten aan mijn zijde. En dat is geen grapje.”

Dat beeld
Iedere keer als Loevendie werd gevraagd een opera te schrijven, dacht hij aan Spinoza. Maar steeds verwierp hij deze gedachte. „Ik had dat beeld van die lenzenslijper in Rijnsburg, een filosoof. Moet je je voorstellen, een strenge, statige man die staat te brullen op het podium. Dat is zoiets raars.”

Maar begin juni, ’s ochtends vroeg in bed, zag hij de uitvoering in een flits voor zich. Bij aanvang spelende kinderen op een markt in Amsterdam. De Joodse buurt in de zeventiende eeuw.

Verschrikkelijke tekst
„Het kan een sociaal drama worden. En Spinoza hoeft niet te zingen, hij kan ook spreken. Of hij doet helemaal niet mee, dat mensen het alleen over hem hébben. Bij een filosoof gaat het tenslotte om zijn ideeën en het effect is zo misschien wel groter.”

Ook ziet hij een koor van acht rabbijnen voor zich die de ’verschrikkelijke tekst’ over de ban van Spinoza zingen. „En ik kan eindigen met de verbanning van Spinoza uit Amsterdam, maar daar ben ik nog niet uit. Het is niet bekend of zijn gedachtegoed de aanleiding was.”

Anderhalf uur
Het aantal uitvoerenden in koor en orkest voor een opera van dit formaat loopt al snel op tot honderd. De compositie kost Loevendie circa drie jaar, met werkweken van zeven dagen, acht à tien uur per dag. Ze moet een lengte krijgen van hooguit anderhalf uur, want de lange opera’s als die van Mozart en Wagner zijn volgens hem uit de tijd.

Radicale ideeën
Loevendie is afkomstig uit een eenvoudig milieu en kreeg filosofische visies niet met de paplepel ingegoten. Als puber las hij in de bibliotheek boeken die hem ’boven het verstand gingen’. „Ik begreep niet alles”, zegt hij. „Maar ik bleef nieuwsgierig.”

Hij nam kennis van Spinoza’s werk en wat hij bevatte, ’klopte als een bus’ met zijn eigen ideeën over onder meer vrijheid van meningsuiting. Loevendie bewondert de manier waarop Spinoza tegen de stroom in voor zijn radicale ideeën bleef staan.

Vooral dat inspireerde de componist, die al op jonge leeftijd bezig was met muziek, tot een opera over zijn held. „Als mens spreekt Spinoza me verschrikkelijk aan.”

Filosofen in de opera

Spinoza is niet de eerste filosoof voor wie een prominente rol in een opera is weggelegd. Socrates ging hem in 1721 voor in het werk ’Der geduldige Sokrates’, van de productieve, Duitse componist Georg Philipp Telemann.

De stoïcijn Seneca kreeg zeventien eeuwen na zijn dood een rol toebedeeld door de Italiaanse componist Moneverdi, in diens laatste opera ’L’Incoronazione di Poppea’.

Meer recent, in 1976, voerde Philipp Glass Einstein op in een drieluik over mannen met visies die het denken van hun tijd veranderden.

Op 17 juli gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

‘Ga vooral af en toe naar Ikea’

2010-04-23T23:13:00+02:00

De eerste baan maakt vaak diepe indruk en legt de basis voor later. Youp van ‘t Hek (55) werd van vijf scholen gestuurd en mocht vervolgens zijn creativiteit botvieren op teksten over Franse wijn.

Interview

“De vader van mijn jeugdvriend Stephan kreeg in de jaren zestig heel Bussum aan de Franse wijn en kaas. Hij had een delicatessen- en wijnhandel. En hij vroeg mij of ik de reclameteksten wilde schrijven. Ik was zeventien en ging na school naar het kantoor van meneer Ben Hosman om te horen hoe het zat met die wijn en schreef de tekstjes. Zo van: fruitige afdronk, goede nasmaak en tikkeltje vanille. Uit mijn grote duim met wat oude folders als voorbeeld.

In een restaurant begon laatst een ober met een fles wijn aan mijn tafel over houttonen en kastanje. Terwijl we gewoon een wijntje zouden nemen. Ik realiseerde me dat ik dit gelul ooit zelf in elkaar flanste. Iedere wijnproever weet toch dat het onzin is?

Zeikerige Nederlanders
Toen ik van mijn vijfde middelbare school gestuurd werd, ging ik fulltime voor meneer Hosman schrijven. Hij was een bijzondere man. Begon met niets, bouwde een succesvolle handel op en werd later een bekend beeldhouwer en schilder. Ik had een cabaretje en omdat hij het leuk vond dat ik iets creatiefs deed, kon ik altijd eerder weg voor mijn optredens. Hij was de eerste die in me geloofde. Belangrijk, als je jong bent tussen al die zeikerige Nederlanders van wie je eerst maar eens je school moet afmaken of een vak moet leren.

Als copywriter leerde ik variëren, dat ik niet bij drie wijnen hetzelfde woord moest gebruiken. Dat is nu handig wanneer ik liedjes schrijf of mijn column voor NRC. Die column lees ik na 25 jaar nog altijd eerst voor aan twee vrienden. Dan hoor ik of het ritmisch klopt en of dezelfde woorden niet te dicht op elkaar staan.

Ontbijtkelner
Na twee jaar copywriting trok ik naar Amsterdam. In de zomer had ik geen inkomsten uit mijn cabaret en werkte ik als ontbijtkelner en op kantoor. Dat laatste raad ik alle mensen aan die een carrière in de kunst ambiëren. Een reden om heel hard aan die carrière te gaan werken. U loopt toch ook regelmatig de redactie op met de gedachte: ja, daar zitten ze weer en morgen weer een krant?

Ongelooflijk chagrijnig
Probeer alles uit om erachter te komen wat je niét wilt. Maar ook als je een succesvol cabaretier bent, moet je vooral alles blijven doen. Doe boodschappen, ga af en toe naar Ikea en kijk hoe ongelooflijk chagrijnig mensen uit hun ogen kijken. Schrijf, maak, doe, ga niet de gevierde jongen uithangen, werk, maak uren. Ik heb mijn nieuwe theaterprogramma gisteravond voor het eerst helemaal gespeeld. Ik werk alleen, met een flinke technische ploeg en muzikanten. Dat is makkelijk, ik bepaal zelf waar iets komt te staan. Voor mij geen idioten die zeggen hoe het moet. Daar heb ik zelf genoeg ervaring voor.

Ik ben altijd bezig. Met een nieuw programma flikker ik er liedjes uit, haal ze terug, herschrijf ze. En als ik dan ga spelen is het geen kwestie van volhouden tot de laatste voorstelling in Carré. Je moet de voorstelling levend houden. Vorige week werd ik niet lekker in een restaurant en dit haalde de krant. Daarmee moet ik openen als ik de volgende avond het toneel op stap. Ik kan niet doen alsof er niets gebeurd is.

Mijn eerste baan, ik denk er met grote vertedering aan terug. Toen meneer Hosman op zijn 85e naar me kwam kijken in Carré, legde ik het applaus stil aan het eind van de voorstelling. Ik zei: de man die zorgde dat ik echt van schrijven ging houden, vond dat ik het kon en aan de wieg van mijn carrière stond, zit vanavond in de zaal. Voor hem wil ik graag een denderende ovatie!”

Gepubliceerd op 16 januari in Trouw en op Trouw Ideale Banen

’Kerk oorzaak succes PVV’

2010-02-21T17:07:00+02:00

De opmars van de PVV baart velen zorgen. Dat valt onder christenen wel mee, blijkt uit peilingen. Voor hen is ze na het CDA de tweede partij waarop gestemd wordt. Dat komt volgens Huub Oosterhuis vooral door islam-angst. Kan de katholieke kerk onvruchtbaar populisme bestrijden?

De winst van de PVV – feitelijk van Geert Wilders – bij de Europese verkiezingen zegt niet zozeer iets over Europa alswel over Nederland, menen elftalspelers bisschop Gerard de Korte en Huub Oosterhuis. De economische crisis en integratieproblemen in ons land hebben een ’woedende minderheid’ gecreëerd die van zich deed spreken.

Vreemdelingenhaat
De katholieke Oosterhuis – dichter en pastor – is niet onder de indruk van de uitslag. „Het was te verwachten. Wilders is de belichaming van de Nederlandse vreemdelingenhaat en islamangst. Mensen die voorheen op de LPF stemden, kiezen nu voor de PVV.” Hij hoopt dat politiek links is wakker geschud en een verbond sluit. „Als de PvdA bereid is om samen te werken met de SP en GroenLinks, is Wilders zo uitgeschakeld. Deze uitslag is niet onherroepelijk.”

PVV groot
Over welk blok Wilders kan breken, wil Gerard de Korte als bisschop geen uitspraak doen, maar hij vreest vooral voor de stabiliteit van toekomstige coalities nu Nederland massaal de middenpartijen loslaat en de PVV groot maakt. „Als deze coalitie de rit al uitzit.”

Zakkenvullers
Nederland is een onzeker land geworden, meent De Korte. „Persoonlijk zijn we gelukkig maar onderhuids voelen we onbehagen. Er heerst wantrouwen tegen de politieke en economische leiders door de crisis. Ze worden gezien als zakkenvullers.” Dat de PVV de rol van de islam in de Nederlandse samenleving hoog op de agenda heeft, ziet ook hij als een reden voor haar winst.

Heiligschennis
Beide Elftalspelers vinden de hoge score van de PVV in de katholieke provincies Brabant en Limburg opvallend. „Er leven veel gelovigen maar ook randkerkelijken met anti-islamitische gevoelens”, zegt Oosterhuis. „Ze zijn opgevoed met de dogmatische pretenties van de rooms-katholieke theologie. Moslims moest je bestrijden of bekeren. Die verbeeldingswereld loopt door tot in het heden. Ik ben benieuwd hoe de kerk hierop reageert, want ze breekt haar kerkgebouwen liever af dan ze aan een moslimgemeenschap te verkopen. Dat zou heiligschennis zijn.” Een voorbeeld van ’sluipend anti-islamdenken’, vindt hij. „Het aloude nummertje van georganiseerde godsdiensten: andere overtuigingen in de hoek zetten als onwaar.”

Cultuurkerkelijken
„Ik vraag me af of een religieus gestuurde anti-islamhouding de oorzaak is van de PVV’s winst”, reageert De Korte. „De randkerkelijken in het zuiden zijn veelal cultuurkatholieken waarop de kerk maar beperkt invloed heeft. Veel meer kan meespelen dat de leider van de partij uit Limburg komt.”

Overspannen nationalisme
De regio’s waar Wilders veel stemmen won, zijn volgens hem te verschillend om te beweren dat katholieken gevoelig zijn voor zijn standpunten. „Die kan ik vanuit mijn katholiek-sociaal denken moeilijk begrijpen. Zoals dat overspannen nationalisme. Het katholicisme is universeel en kijkt over grenzen heen. Niet dat je geen nationale verbondenheid mag voelen, maar het wij-zij-denken keur ik af.” Het antwoord op de oorzaak vindt hij voer voor politicologen.

Tweede christenpartij
Volgens weekblad Elsevier heeft twintig procent van de protestanten en katholieken op de PVV gestemd; het CDA scoorde dertig procent. Dat zou de PVV tot tweede partij voor christenen maken.

Katholieke voorman
„Iedereen die afwijkt van het gangbare patroon, zoals moslims en homo’s, wordt veroordeeld”, meent Oosterhuis. „Dat zit er diep in bij zowel de katholieken als de protestanten. Maar ook het pleidooi voor begrip en geduld is meegegeven.” Voor hem is het duidelijk dat de kerk dit in hen naar boven moet halen. Daarbij gaat het om oefening in verdraagzaamheid door kennis te nemen van het andere. „Het is de enige hoop die we hebben om inzichten bij te stellen. Maar iemand moet opstaan en zeggen: zo gaan we het doen.” Hij denkt dat bisschop de Korte hiervoor de uitgelezen persoon is. „Een van de weinigen katholieke voormannen in ons land die dat zou kunnen.”

Gewelddadig
Ook is volgens Oosterhuis een rol weggelegd voor andere bisschoppen in Nederland. „Een deel van de regionale bevolking heeft respect voor zo iemand. Hij kan vermanen en mensen aanmoedigen om moskeeën te bezoeken en gesprekken aan te gaan met moslims. Of mensen uitnodigen die vertellen wat de islamitische spirituele traditie inhoudt. En zeggen dat er inderdaad een gewelddadige kant aan het islamitisch denken zit, maar dat die er ook altijd geweest is in het katholieke denken.”

Verlicht
Huub Oosterhuis vertelt dat circa vijftig jongeren van de Amsterdamse Studentenekklesia een moskee bezochten en door verschillende mensen werden voorgelicht over de islam. „Ze hoorden dingen waarvan ze geen flauw benul hadden en hielden er een verlicht gevoel aan over, zeiden ze. Dat kunnen kerken ook doen.”

Sadder and wiser
Het gebeurt al, zegt De Korte. „Ik ben het met Oosterhuis eens dat kennis verspreid moet worden, maar ben ook sadder and wiser. We kunnen deze overdracht idealiseren, veel kennis komt echter niet aan. Zelfs autochtone Nederlanders blijken vaak niet te weten wat Goede Vrijdag of Pinksteren inhoudt. Kennisoverdracht is maar een deel van de oplossing.”

Op lokaal niveau leggen parochies contact met moskeeën. „Dat gaat met Turkse meestal makkelijker dan met Marokkaanse. We spreken met imams, maar zij beheersen vaak het Nederlands niet. De afhankelijkheid van een tolk maakt de communicatie moeizaam.”

Ondanks de grote dogmatische verschillen is De Korte vóór een religieuze dialoog. „We moeten wel, voor de toekomst van onze wereld. Meer dan de helft van de wereldbevolking is christen of moslim.”

Geen gesprek
Ook Oosterhuis denkt dat hechte vriendschap te veel gevraagd is. „We hebben een nieuw concept nodig van integratie. Die flauwekul van Wilders en Verdonk dat moslims verplicht een hand moeten geven en Nederlands horen te spreken. In New York leven duizenden Chinese Amerikanen die helemaal geen Engels spreken, zonder problemen. Binnen de katholieke kerk hangen mensen de Romeinse theologie en liturgie aan. Tussen hen en de rooms-katholieken met een andere visie en beleving, bestaat geen gesprek. Durven we dan aan moslims te vragen met ons te praten en te leven?”

Deze aflevering van het Theologisch Elftal is 10 juni gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Ruud Koornstra: Geef nooit, maar dan ook nooit op

2010-04-23T23:11:00+02:00

De eerste baan maakt vaak diepe indruk en legt de basis voor later. Ruud Koornstra (44), ontwikkelaar van de ledlamp, joeg al jong zijn dromen na en liet de loondienst voor wat hij was.

Interview

Het wordt mij steeds duidelijker dat alles draait om je droom najagen.

Ik meldde me ooit stiekem aan bij de toneelschool en werd aangenomen. Maar toen ik in dezelfde week op gesprek moest bij mijn schooldecaan zei hij: we gaan na de middelbare school toch zeker niet naar de toneelschool, hè? Ik ben niet gegaan. Die man keek dwars door me heen, hij wist ook dat ik afkeek.

Dromen verwezenlijken
Naast entertainen wilde ik graag ondernemen, maar mijn vader zag me liever studeren. Dus ging ik naar de pabo. Na drie jaar haakte ik af en ging ik alsnog die twee dromen verwezenlijken.

Mediawereld
Ik huurde met een schoolvriend, nog steeds mijn compagnon, een kamertje bij een chiropractor aan het Lange Voorhout in Den Haag. Heel chique. We hadden kenden niemand in Hilversum, maar we gingen de mediawereld veroveren. We klopten aan bij Veronica en Tros met het idee sponsorgeld te werven voor bestaande tv-programma’s. Dat was toen nog onontgonnen terrein en als je geld komt brengen gaan de deuren open.

Ivo Niehe
We zochten contact met de reclamebureaus van grote bedrijven als Pepsi-Cola. Voor Pepsi bedachten we het plan van popconcerten op het strand en daarmee gingen we dan naar Veronica. We werden een soort projectontwikkelaars. Later produceerden we ook korte items in de programma’s. Ivo Niehe besloot met ons samen te werken en creëerde zo onze springplank.

Cowboys
Uiteindelijk werden we volwaardige producenten, van onder meer Lingo en Villa Felderhof. Toch bleven we voor Hilversum het imago van cowboys houden, handige jongens. Maar waarom zou goed ondernemerschap een mooi programma in de weg staan?

Hebberigheid
Terugkijkend op 23 jaar ondernemen, weet ik dat een project mislukt als je er aan begint om de verkeerde redenen: hebberigheid, ego, lust, prestige. Mijn afwegingen daarin worden steeds zuiverder. Ik ga meer op mijn intuïtie af. Wanneer ik mensen aanneem, ben ik minder snel onder de indruk van een cv. Ik kijk iemand liever in de ogen.

Dyslectisch
Door mijn dyslexie denk ik in plaatjes en zo zie ik ideeën levendig voor me. Visualiseren helpt om je dromen te vinden, veel denken blokkeert je creativiteit. En als je die droom eenmaal gevonden hebt, is het allerbelangrijkste: volhouden. Geef nooit, maar dan ook nooit op.”

Gepubliceerd op 31 oktober in Trouw en op Trouw Ideale Banen.

Jolanda Breur, freelance journalist

Nu gaat het even niet over Jezus

2010-01-16T10:39:00+02:00

Na het drama van Koninginnedag togen gelovigen en ongelovigen naar de Grote Kerk in Apeldoorn. Want voor troost en zingeving moet je in de kerk zijn.

Als de nood hoog is, is de kerk nabij. De deuren van de Grote Kerk in Apeldoorn werden na het Koninginnedagdrama geopend en gingen sindsdien bijna niet meer dicht. Bezoekers deelden er hun verdriet. Er brandden duizenden waxinelichtjes.

Dodenrit
Meer dan 1500 bezoekers telde dominee Rob Visser er sinds de aanslag. De protestantse kerk ligt aan de Loolaan, net als monument De Naald waar de dodenrit van Karst T. eindigde. De hele week liepen bezoekers van het monument naar de kerk en andersom. „De Loolaan is een bedevaartslaan geworden.”

Mensen verlangen naar een gelegenheid tot bezinning en de kerk is ervoor om die behoefte te bevredigen, denkt Visser. Bezoekers zaten vaak rustig drie kwartier alleen achter in de kerk te mijmeren, vertelt hij. En niet alleen over het incident.

Op drift
Er is volgens hem veel mis: een ontbindende samenleving, verbittering over de bonuscultuur. „Er zijn scheuren in het ijs gekomen en op Koninginnedag werden het barsten. Mensen zijn ieder op hun eigen ijsschots op drift geraakt en vragen zich af wat ze verder met hun leven willen.”

Levensverhalen
Visser luisterde naar hun levensverhalen. ’Ik had Karst T. kunnen zijn’, zeiden sommigen. Ik begrijp hem, ik heb ook niets. Ze waardeerden het dat Visser T. niet veroordeelde. „Er lopen tienduizenden zielen als T., rond. De sterke individualisering geeft meer kans op dit soort incidenten.”

Morele ontbinding
Dat verband durft professor Eric Peels van de Theologische Universiteit Apeldoorn niet rechtstreeks te leggen. Een aanslag als op Koninginnedag had, denkt hij, ook begin twintigste eeuw kunnen gebeuren, toen het anarchisme hoogtij vierde en het ’mode was’ om aanslagen te plegen op koningshuizen.Maar ook hij ziet trekken van geestelijke en morele ontbinding in de samenleving. Het onfatsoen neemt toe, onderlinge verbanden worden zwakker.

Afgrond
Juist die lossere verbanden maken dat de kerk bij schokkende gebeurtenissen niet automatisch een grotere rol speelt dan normaal, denkt Peels. „Collectief rampen verwerken deden mensen altijd al in kerken. De vanzelfsprekendheid van het leven valt weg en ze zien een grote, lege afgrond voor zich die veel vragen oproept.”

Spiritueel
Die vragen zijn belangrijker dan de antwoorden, meent dominee Visser. „Rouwenden zoeken erkenning van hun verdriet, troost.” De dominee leidde de uitvaart van een van de slachtoffers van het Koninginnedagdrama. Over God heeft hij toen niet gehad. Het merendeel van de bezoekers kwam zelden in de kerk. Visser had veel aan de gedichten van Gerrit Achterberg. „Die hebben een hoge spirituele waarde en zijn toegankelijker dan psalmen.”

Zingeving
Mensen die normaal niet in de kerk komen, gaan er ook niet naar toe om het evangelie aan te horen, zegt Gerard Dekker, emeritus hoogleraar godsdienstsociologie. „Zij komen voor troost en zingeving en weten nog altijd dat ze daarvoor bij de kerk terechtkunnen, ook ongelovigen. Ze zien de kerk als een instituut dat de moraal ondersteunt en helpt bij scharnierpunten in het leven zoals dood en geboorte.” Westerlingen realiseren zich vaak niet dat hun moraal wortelt in het christendom, denkt hij.

Nieuwe rol
De kerk is zich wat dat betreft ook anders gaan gedragen, meent Dekker. „Ze presenteert zich als een instelling van algemeen nut. De Grote Kerk in Apeldoorn is nu een plek waar zowel gelovigen als ongelovigen getroost kunnen worden.” Kerken zouden zich op die nieuwe rol moeten bezinnen, vindt hij. Nuttig zijn mag, maar dat betekent niet dat het in de kerk niet meer over God moet gaan, zegt Dekker.

Spanning
Ook Marinus van der Berg signaleert spanning tussen datgene wat de kerk wil uitdragen en haar rol voor het algemeen nut. Voor de verpleeghuispastor draait het om mededogen. Of je nu wel of niet het verhaal van Jezus erbij vertelt. Als je het wel doet, stelt hij, kunnen betrokkenen zeggen: daar gaat het nu niet om, dit is niet het juiste moment. „Dat moet je aanvoelen.”

Manipuleren
Mensen trekken naar plaatsen waar ze aandacht en erkenning krijgen voor hun situatie, denkt Van der Berg. „Als dat de kerk is, prima. Ze heeft kennis van rituelen in huis en die spelen een grote rol bij situaties als in Apeldoorn. Zolang ze de levensbeschouwingen van ieder maar respecteert. Mensen met verdriet zijn kwetsbaar, die mag je niet manipuleren.”

Twin Towers
Die kwetsbaarheid maakte indruk op dominee Visser. „Je wilt niet weten wat we allemaal aantroffen in onze kerk. Iedereen gaat schrijven, heel ontroerend.” Er liggen gastenboeken met rouwuitingen en bezoekers laten tekeningen en gedichten achter. „Ik heb dit nog nooit meegemaakt. Na de aanslag op de Twin Towers ging het ook zo, schijnt.” Dat beide drama’s voor nationale rouw zorgden, komt volgens hem ondermeer doordat tv-beelden de kijkers met hun neus op de feiten drukten.

Kinderen
Vanochtend houdt de Grote Kerk een samenkomst voor de jeugd. Volwassenen attendeerden de kerkelijk werkers erop dat ook kinderen getuigen waren van de chaos op 30 april. Ze kunnen zich vandaag uitleven op tekenpapier, luisteren naar verhalen en met elkaar zingen. Deskundigen zijn aanwezig om de kinderen te begeleiden.

Ook met de jongeren praat Rob Visser niet over God. Hij schaamt zich niet voor Hem, maar er komen ook kinderen van de openbare school. „Ik wil hen het gevoel geven dat het net zo goed over hen gaat.” Aan het eind van de viering mogen ze een ballon met daarop een wens oplaten. Visser: „Zowel jong als oud heeft behoefte aan rituelen.”

Groeiend belang
Ook Frank Keijzer heeft dat. Hij is actief lid van de evangelische gemeente Berea-Heemgaard in Apeldoorn. De gemeente stond zondag stil bij de gebeurtenissen in haar stad en betreurde daarnaast het overlijden van twee leden. Hij denkt dat de maatschappelijke relevantie van religieuze gemeenschappen groter wordt en dat zij hun dogma’s langzamerhand gaan begraven.

’Ze brengen hun gevoel van verbijstering van binnen naar buiten’

„Ze voelen zich machteloos, maar met een ritueel kunnen ze toch nog iets doen.” Universitair docent praktische theologie Corja Menken-Bekius verklaart waarom zoveel mensen een waxinelichtje aanstaken in de Grote Kerk in Apeldoorn. „Ze brengen hun gevoel van verbijstering van binnen naar buiten.” Emoties kanaliseren, zegt ze, is de psychologische functie van rituelen. „Anders slaat het naar binnen.” Het is een geijkte methode bij crises en belangrijke gebeurtenissen in het leven en komt voort uit een angst om door die emoties overspoeld te worden.

Gelegenheidsgemeenschap
Rituelen hebben ook een sociale functie, zegt Menken-Bekius, werkzaam aan de Protestantse Theologische Universiteit in Utrecht. Mensen zoeken steun bij elkaar en vormen daarbij vaak een gelegenheidsgemeenschap. „De sociale functie zie je terug in de manier waarop ze bijvoorbeeld een stoet vormen of wie namens wie spreekt.”

De derde functie is een spirituele. De betrokkenen vragen zich af wat er gebeurd is en hoe ze daarover denken, volgens de universitair docent. De taal die ze gebruiken, hun beelden en symbolen drukken daarbij verdriet of hoop uit en laat zien hoe ze denken over leven en dood.

Symbolen
Menken-Bekius ziet een symbolentaal ontstaan bij gebeurtenissen als de vuurwerkramp in Enschede en de aanslag in Apeldoorn vorige week. „Die verzinnen we niet zelf. We kijken van eerdere gebeurtenissen af welke rituelen toen voldeden.” Het ontsteken van licht als symbool van hoop behoort inmiddels tot het vaste repertoire. „En dat is bij de protestanten niet altijd zo geweest.”

Op 9 mei 2009 gepubliceerd in Trouw en op Trouw De Verdieping

Spinoza: voorbeeldige Amsterdammer

2010-04-23T23:14:00+02:00

Landgenoten van Neêrlands beroemdste filosoof vertellen waarom zijn gedachtengoed actueel is. „Bij Spinoza gaat vrijheid van denken boven godsdienstvrijheid”, zegt de Amsterdamse wethouder Carolien Gehrels. „Dat is in deze stad heel belangrijk.”

Interview

’Kijk, daar staat hij.” Trots wijst wethouder Carolien Gehrels bij het raam van haar werkkamer naar beneden. Naast het Amsterdamse stadhuis kijkt Spinoza gehuld in bronzen mantel sereen voor zich uit. De stad poetst haar band op met de zeventiende-eeuwse filosoof. En daarbij past een prominent standbeeld op een prominente plaats.

Te intellectueel
„Rotterdam heeft Erasmus, maar wij hebben Spinoza”, verklaart Carolien Gehrels, sinds 2006 wethouder cultuur, sport en bedrijven van de hoofdstad. Toen ze hiervóór als communicatiespecialist verantwoordelijk was voor de ’citymarketing’ van Amsterdam vroeg ze zich al af waarom Amsterdam de filosoof niet als icoon naar voren schoof. Te intellectueel, vond men. Terwijl hij volgens Gehrels de drie kernwaarden verpersoonlijkt waar Amsterdam internationaal om bekendstaat: creativiteit, innovatie en handelsgeest.

Terecht?
Maar vorig jaar kwam het er dan toch van. Naast Anne Frank en Annie M.G. Schmidt speelde Spinoza de hoofdrol in het programma Amsterdam Wereldboekenstad. En op 24 november 2008, Spinoza’s 376ste geboortedag, sloot de stad hem met het standbeeld letterlijk in haar hart. Terecht, zeggen voorstanders, hij werd in Amsterdam geboren, op de plek waar nu het monument staat. De Joodse denker verliet de stad echter rond zijn 28ste levensjaar, nadat rabbijnen een banvloek over hem uitspraken.

De inzet van Gehrels voor Spinoza’s eerherstel hangt samen met persoonlijke bewondering. Zoals veel spinozisten vindt ze zijn ideeën over vrijheid aantrekkelijk. Hij maakte zich sterk voor het recht van burgers om hun overtuigingen te verkondigen, zonder represailles van de staat. Dat dit niet vanzelfsprekend was in de Nederlandse Gouden Eeuw, zag hij van nabij.

„Het doel van de staat is de vrijheid”, citeert Gehrels de woorden die onder Spinoza’s bronzen evenbeeld prijken. De vrijheid van burgers om kritiek op de overheid te uiten, verbetert het bestuur, meende Spinoza, en is dus in haar eigen belang. Zonder vrijheid van meningsuiting nemen burgers volgens hem de wet niet meer serieus.

„Dat vrijheid van denken en meningsuiting bij hem boven godsdienstvrijheid gaat, is in deze tijd en stad heel belangrijk”, zegt Gehrels. „Iedereen mag vinden en ook geloven wat hij wil.”

Homoseksuele moslims
Als wethouder kunst en cultuur krijgt ze te maken met provocerende kunst, zoals de foto’s van Sooreh Hera. Daarop zijn homoseksuele moslims te zien die maskers van Mohammed en zijn schoonzoon Ali dragen. De afbeeldingen zorgden twee jaar geleden voor commotie, toen het Haags Gemeentemuseum ze weigerde te exposeren, vanwege hun kwetsende karakter. Het leek erop dat kunstevenement Art Amsterdam ze vorig voorjaar zou opnemen, maar uiteindelijk werden ze in het najaar in MuseumgoudA getoond.

Voor Gehrels is het cruciaal dát de foto’s tentoongesteld zijn, voorafgegaan door een debat. „De manier waarop Hera de islam en homoseksualiteit combineert in haar werk en anderen dat verbieden, hoe je daar mee om moet gaan”, zegt ze. „Spinoza’s ideeën hierover vind ik heel erg belangrijk, heel erg belangrijk.”

Verschillende geaardheid
Ze herhaalt niet voor niets. De wethouder is van gereformeerden huize en leeft samen met een vrouw. In Amsterdam, vertelt ze, hangen twintig fractieleden en vier wethouders van de PvdA uiteenlopende religies aan, hebben verschillende leeftijden en geaardheid. Ze voeren er een grondig debat over. „Ik kan leuke gesprekken voeren met fractieleden over mijn levensstijl, omdat ze verschillende perspectieven hebben. En uiteindelijk kom je toch tot elkaar. Dat is mooi.”

Spinoza geeft haar in deze situaties handvatten. „Hij heeft bijvoorbeeld een grens gesteld aan vrijheid: jouw vrijheid mag niet die van een ander beperken. Dat is ook van belang in het huidige politieke debat.”

Holocaustrel
Fractieleider Mark Rutte van de VVD in de Tweede Kamer pleitte er onlangs voor de vrijheid van meningsuiting te verruimen. Is dat niet in de geest van Spinoza? „Dat moet Rutte of een Spinoza-deskundige maar beoordelen”, zegt Gehrels. „Ik vind wel dat je het op basis van feiten met elkaar eens moet zijn over je eigen geschiedenis.”

Ze doelt op het ontkennen van de Holocaust. Rutte trok in januari uit zijn voorstel de conclusie dat ontkenning niet langer verboden kan worden. Die ontkenning past niet in de vrijheid van meningsuiting, vindt Gehrels. „Maar we hebben het nu over Spinoza, niet over Rutte.”

Aboutaleb
Je geschiedenis kennen, is belangrijk om te weten waar je vandaan komt en naartoe gaat, daar was Spinoza volgens Gehrels van overtuigd. De filosoof was een tweede generatieallochtoon, zoon van uitgeweken Portugese Joden. „Amsterdam is altijd een stad geweest van minderheden die elkaar helpen. Daar had ik het met Ahmed Aboutaleb wel eens over toen hij hier nog wethouder was en mijn buurman, hij moslim, ik homo. Hoe minderheden samen een meerderheid kunnen vormen. Spinoza leefde ook in zo’n tijd. En hij was een rolmodel, ging vanaf zijn vijfde van zes uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds naar school, hier, in de Portugese synagoge. Die kinderen spraken op hun veertiende al zeven talen.”

Volksverheffing
Dat is misschien wat te veel van het goede, denkt Gehrels, maar de verheffing van het volk is wel een van de speerpunten in haar cultuurnota. Ze wil Amsterdammers vooral cultuurwijsheid bijbrengen. Zo kunnen ze leren en profiteren van de verschillen en overeenkomsten tussen hen en hun stadsgenoten.

Spinoza gebruikt in zijn werk voor die verheffing de rede, waarmee je voldoende afstand kunt nemen van je emoties. Is dat wel voor iedereen weggelegd? „Nee, maar het gaat niet om wat je bereikt in vergelijking met anderen. Belangrijk is het verschil in wat je tien jaar geleden wist, nu weet en over tien jaar zal weten. Jezelf verbeteren door een leven lang te leren.”

Spinoza had Amsterdam hoog zitten

Het duurde ruim driehonderd jaar, maar Amsterdam heeft zich pontificaal achter zijn beroemde filosoof geschaard.

Banvloek
De Joodse denker Baruch (later Benedictus) de Spinoza werd in de Jodenbuurt geboren, op een steenworp afstand van het huidige stadhuis. Op volwassen leeftijd raakte hij in conflict met de religieuze leiders van de Amsterdams-Joodse gemeenschap. Ze spraken een banvloek over hem uit en hij verliet de stad, waarschijnlijk mede door toedoen van het stadsbestuur.

Amsterdamse vrijheid
Toch had hij Amsterdam hoog zitten, zo blijkt uit zijn ’Theologisch-politiek traktaat’: „Amsterdam bijvoorbeeld plukt de vruchten van deze vrijheid (van meningsuiting, red.) blijkens zijn groei, die alle volken bewonderen. In deze bloeiende en bevoorrechte stadstaat leven immers mensen uit alle volken en met alle mogelijke geloofsovertuigingen eendrachtig samen.”

Los van een standbeeld bij het Spinoza Lyceum en twee straatnamen, waren er in de hoofdstad tot 2007, zijn 375ste geboortejaar, weinig sporen van de filosoof te bekennen. Om daar verandering in te brengen, werd in 2006 de Amsterdamse Spinoza Kring opgericht. Het gezelschap ziet als monument graag een Spinozacentrum om de herinnering levend te houden.

Vooralsnog onthulden burgemeester Cohen en wethouder van cultuur Gehrels vorig jaar op 24 november, Spinoza’s 376ste geboortedag, een standbeeld naast het stadhuis. Stichting Spinoza Monument nam hiervoor het initiatief en regelde in vijf maanden het ontwerp, geld en papieren.

Lenzenslijper
De opdracht ging naar beeldend kunstenaar Nicolas Dings. Hij plaatste een bronzen Spinoza op een ellipsvormig voetstuk van terrazzo. Naast het beeld ligt een icosaëder, een wiskundige, ruimtelijk vorm met twintig gelijkzijdige driehoeken. De vorm is van geslepen graniet en verwijst naar de denkbeelden van Spinoza en zijn beroep: lenzenslijper.

Op 4 augustus gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Hoe God uit zijn schepping verdween

2010-02-21T17:01:00+02:00

Hard werken en een geregeld gezinsleven brachten discipline in het leven van de moderne mens. Die dacht daarom dat hij wel zonder God kon. Nu zijn ongelovigen niet per se ongelukkiger dan gelovigen, maar ze lopen het risico iets ‘groots’ te missen, meent filosoof en politicus Charles Taylor.

Een bijzondere kracht ervaren we allemaal, volgens de Canadese filosoof Charles Taylor, in situaties waarvan we vinden dat die ons leven verrijken, het meer maken zoals het zou moeten zijn. Het is de spirituele dimensie van het leven. Die kracht, of ‘volheid’, heet bij Taylor God. Taylor is een trouw bezoeker van de rooms-katholieke kerk.

De filosoof is ervan overtuigd dat religie in onze samenleving was, is en altijd zal zijn. Met het idee dat ze na de Verlichting uitgerangeerd raakte, maakt hij korte metten in zijn meesterwerk ’Een seculiere tijd’. Hij neemt daarin de brede betekenis van het begrip secularisatie onder loep. Taylor ziet drie interpretaties: het verdwijnen van God uit het publieke domein, de ontkerkelijking en het loslaten van God als enige mogelijkheid. Vooral de laatste interpretatie houdt hem bezig in zijn boek.

Maandag nam hij een van de eerste Nederlandstalige exemplaren in ontvangst. De vermaarde filosoof was twee dagen te gast bij het Centre for the Humanities in Utrecht en gaf een lezing in de Aula van het Academiegebouw naast de Domkerk.

Taylor stelt in zijn laatste werk dat Westerse kerken in voorgaande eeuwen hun leden opdroegen te leven naar het evangelie. Dat moest het niveau van hun geloofsbeleving verhogen. Het pakte anders uit. Ook onderzoek naar God via de natuurwetenschappen ging de verkeerde kant op. De mens redde het uiteindelijk wel zonder Hem.

Hoe kon dit gebeuren?

„Mensen moesten hun alledaagse leven transformeren. Ze begonnen zich te disciplineren. Hard werken en het gezinsleven werden belangrijk. Zo ontstond een geordende, productieve en vredige samenleving. De oorspronkelijke bedoeling van die discipline verdween op de achtergrond en ze werd een tweede natuur.

En met discipline kwam onafhankelijkheid. Dat werd de grote kentering. Leven volgens het evangelie bracht ons een andere waarde en we hadden God of Heilige Geest niet meer nodig. Wanneer mensen merken dat discipline hen ergens brengt, denken ze het alleen te kunnen.

In de jaren zestig van de vorige eeuw waarschuwden sociologen dat de zogenaamde hedonistische mentaliteit die toen de kop opstak, de samenleving zou ondermijnen. Dat gebeurde niet, want de middenklasse was gedisciplineerd genoeg om een goede opleiding te volgen en netjes om negen uur aan de slag te gaan.

Die hedonistische levenshouding zie je juist in de arbeidersklasse, bij mensen die het nog niet gemaakt hebben. Kijk naar de destructieve leefwijze in getto’s. Je moet wel heel gedisciplineerd zijn om je aan zo’n leven te ontworstelen.”

U vindt het belangrijk dat het Westen zich bewust is van zijn christelijke wortels. Welk verschil maakt dat voor de huidige samenleving?

„Het is van groot belang te weten hoe wij in het hier en nu gekomen zijn. Ik begrijp wie ik ben deels door dat verhaal. Als ik het verhaal niet goed vat of vergeet, ken ik mezelf niet. Vanaf de achttiende eeuw begonnen we voor ons gevoel de zaken onder controle te krijgen.

Een van de foute verhalen vertelt dat we met dit bewustzijn afstand deden van religie. Natuurlijk heb we geen kennis van onze wortels nodig om de natuurwetenschap goed te bedrijven, maar wel om menselijke karakteristieken en verlangens in kaart te brengen.

„Een misvormd verhaal is ook het nieuwe liberalisme. Het stelt dat mensen calculerende wezens zijn, maar dat is deels hoe we werden in de loop van de tijd. Een ander gebrekkig idee is dat we minder ontwikkelde landen menen te helpen door ze te vertellen hoe het beter kan. Maar wat voor ons werkte, hoeft dat niet voor hen te doen. Zij hebben een ander verhaal.”

Met God in de marge van de samenleving verloren we een manier van zingeven. Die zin komt niet meer als vanzelf ‘van buiten’, we moeten ernaar op zoek. Is dit een probleem?

„Het is een groot en ook filosofisch, probleem. Bij de constructie van onszelf blijven vragen onbeantwoord. Veel ervaren we niet meer zoals vroeger, de natuur bijvoorbeeld of een hechte gemeenschap. Soms willen we dat ook niet meer. We vergaten wat deze relaties kunnen betekenen en proberen die opnieuw te ontdekken. Daarbij gaan we niet dezelfde wegen terug, maar zoeken we naar equivalenten. De mens zoekt naar vervullingen die hij ooit opzijzette.”

Genoeg opties, dacht ik zo.

„Het is geen patisserie waar alles ligt uitgestald en je alleen maar hoeft te kiezen”, lacht Taylor. “Sommige alternatieven bevredigen ons maar vullen niet de leegte de we voelen.”

Als u het over het transcendente hebt; ik ken mensen die daar geen boodschap aan hebben en hun hobby’s, familie of werk zingevend vinden. Ze zijn nog gelukkig ook. Kunnen we niet zonder?

„Veel mensen zijn gelukkig zonder het transcendente. Het gaat er niet om of we er buiten kunnen, de vraag is of we iets groots missen als we ons ervoor afsluiten. Dat is een reële mogelijkheid. Je kunt ook leven zonder het gevoel te hebben tot een solidaire samenleving te behoren, zonder de energie van zo’n gemeenschap. Is dat goed of heb je dan iets verloren?”

Bestaat het transcendente ook zonder de mensheid?

„Die vraag is alleen indirect te beantwoorden. Wanneer je een sterk besef van transcendentie in je leven hebt, als je er een afspiegeling van zag of een idee hebt van hoe het eruitziet, of het nu binnen of buiten ons is, dan weet je het.”

Bij het transcendente horen waarden die ons eigenbelang ontstijgen. Maar speelt dat eigenbelang ook bij deze waarden toch niet stiekem een rol?

„Bij deze waarden weet je dat ze goed zijn, zonder je af te vragen of ze je voordeel leveren. Toen president George Bush voorstelde het successierecht af te schaffen, wist ik dat dit plan niet goed was voor het land, terwijl ik er zelf voordeel van zou kunnen hebben. En als een arts met een salaris van twee ton per jaar bijvoorbeeld zijn diensten gaat verlenen in Oost-Congo, profiteert hij niet.”

Hij voelt zich er vast goed door.

„Dat argument wordt altijd gebruikt, het is dogmatisch. Wanneer een ideaal me inspireert, krijg ik er op bepaalde niveaus een goed gevoel van. Maar dit is niet het belangrijkste. Als arts in Congo kom ik misschien niet heelhuids terug. En heb ik wel twee ton per jaar opgegeven”, grinnikt Taylor.

Het innerlijk werd belangrijker voor Westerlingen en ze gedroegen zich steeds meer als atomen binnen de samenleving.

„Je hebt altijd uitzonderingen. Maar we waren lid van een gemeenschap waarin het geheel belangrijker was dan ieder van ons afzonderlijk. En onze identiteit en rol maakten onderdeel uit van de orde waarin we een plaats hadden. Dat is veranderd.”

Moeten we van onze eilandjes af komen?

„We leven in een globaliserende samenleving en hebben met elkaar te maken. Maar we begrijpen anderen niet echt. We beschadigen ze, zonder het ons te realiseren. Het leven draait om de verbinding met die ander en daardoor verrijkt worden. Uiteindelijk is dat een geloofsdaad. Het is vast mijn eigen gevoel voor het transcendente dat nu spreekt.”

Hoe krijgen we ‘ik’ en ‘wij’ weer in balans in de westerse samenleving? Wordt dat niet lastig in een pluriforme samenleving?

„Nederland, Canada en andere democratieën moeten zich sterk bewust worden van hun kernwaarden, zoals gelijkheid en mensenrechten. Verschillende groepen interpreteren deze gedeelde kernwaarden anders. Mensen hebben ze nodig of ze voelen zich erdoor bedreigd. Dat is een tegenstrijdigheid in het hart van de democratie. Ze sluit iedereen in, maar groepen kunnen elkaar onderling weer uitsluiten en dat kan vervelend uitpakken. Succesvolle multiculturele oplossingen gaan over uitwisseling. Mensen moeten de gedeelde kern begrijpen. Onderhandelen hoort daar soms bij.”

Hier kennen we het dilemma van de moslim die zijn vrouw niet verlost wil zien door een mannelijke gynaecoloog. Moet de samenleving aan deze wens tegemoetkomen?

„Nee. In Quebec gebeurt dit ook. We hebben nu richtlijnen om er op een beschaafde manier mee om te gaan. Artsen luisteren beleefd en gaan in gesprek met deze mensen. Wanneer je het uitlegt en hen serieus neemt, zullen ze het accepteren. Die ervaring hebben we al.

Ziekenhuispersoneel dat zich bedreigd voelt door een vreemdeling, straalt dat uit en daar gaat het mis. De ander voelt zich afgewezen. Dit bleek uit vele gesprekken die we hadden met betrokkenen. Ik was erg onder de indruk hiervan. Respect tonen en communiceren, dat maakt het verschil.”

Hoe beïnvloedt filosofie uw politieke werk en andersom?

„Ze beïnvloeden elkaar. Mijn filosofie zou niet zijn zoals ze nu is, zonder de problemen die ik in de politiek tegenkwam. Filosofie verheldert op haar beurt die problemen. De waarden, waarvan ik als politicus zei dat Canada die zocht, had ik niet kunnen omschrijven zonder begrip van het multiculturalisme. Daarnaast kom ik uit Quebec. Daar staan Franse gezinnen aan één kant en Engelse aan de andere kant van de lijn.”

Toen iemand u onlangs vroeg hoe het over tien jaar staat met de secularisatie, vermeed u een antwoord. Ik doe een nieuwe poging.

Taylor barst in lachen uit en toont zich de politicus. „Je bent straks teleurgesteld als ik het verkeerd voorspel. Ik denk dat de samenleving religieus pluriformer zal zijn en daarmee geef ik het op. Want wie had gedacht dat de pinksterbeweging zoveel terrein zou winnen?”

En de georganiseerde religie?

„Kerken blijven want religie heeft een sociale component. Alleen zal de manier waarop de aanhangers leven uiteen gaan lopen. Wat van buiten hetzelfde, oude gebeuren lijkt, wordt van binnen heel verschillend geleefd.”

Wetenschapper, politicus, katholiek

De Canadese filosoof Charles Taylor (1931) was hoogleraar filosofie en politieke wetenschappen in Montreal en hoogleraar ethiek aan de Universiteit van Oxford. Hij had ook een politieke carrière. De wetenschapper was lid van de Canadese Nieuwe Democratische Partij en was driemaal kandidaat voor het Lagerhuis.

De rooms-katholieke Taylor levert een genuanceerde, originele en belangrijke bijdrage aan het debat over religie en secularisatie in de Westerse wereld. Daarvoor won hij in 2007 de prestigieuze Templeton Prize.

Zijn boek ’Een seculiere tijd’ uit 2007, sinds deze week verkrijgbaar in het Nederlands, vormt een tweeluik met de klassieker ’Bronnen van het zelf’ die in 1989 verscheen. In het eerste deel gaat Taylor op zoek naar de wortels van het moderne ‘ik’. Zijn laatste boek wijdde hij aan de transformatie van religie in de westerse samenleving.

Charles Taylor, Een seculiere tijd. Lemniscaat, ISBN 9789047701569, euro 49,95

Op 15 mei gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Nooit meer voor een baas

2010-02-15T11:49:00+02:00

Weer voor een baas werken? Alleen als het écht niet anders kan. Crisis of niet, steeds meer mensen werken liever voor zichzelf.

’Ammenevernooitniet’, reageert Anouk Stofmeel (33) op de vraag of ze ooit nog voor een baas wil werken. Ze voelt zich energieker dan ooit, sinds ze zelfstandig draait. „Ik had al lang het plan om voor mezelf te beginnen. De economische crisis onderstreepte dit nog eens.”

Vrijheid
Stofmeel helpt creatieven als art directors, copywriters en vormgevers aan een baan of opdracht. Dat deed ze tot eind vorig jaar voor een bedrijf waarmee het financieel steeds slechter ging. Ze koos eieren voor haar geld en wisselde van werkgever. Bij de laatste kon ze een contractverlenging krijgen, maar inmiddels lonkte de vrijheid.

Flexibeler
„Juist tijdens een recessie is er behoefte aan mensen die het anders doen, want de wereld draait wel door”, vertelt ze. „Je moet je diensten aantrekkelijker maken. Als zzp’er ben ik flexibeler en goedkoper voor opdrachtgevers.”

Stofmeel werkte een aantal jaar in het buitenland en was gewend dingen op haar manier te doen. De werkgever waar ze onlangs vertrok, opereerde internationaal. „Wetten, regeltjes beperkten mijn vrijheid en ik had duidelijk omschreven verantwoordelijkheden. Sommigen gedijen in zo’n cultuur, ik niet.”

Crisis
Dus zette ze een half jaar geleden het plan voor haar onderneming op poten. „Natuurlijk is het hartstikke spannend om tijdens een crisis te starten. Zeker in deze tijd moet je gedisciplineerd zijn om de boel op de rit te krijgen, maar ik kan deze verantwoordelijkheid aan en ik geniet er vreselijk van.”

Stofmeel is blij verrast over de resultaten tot nu toe. „Ik hield rekening met een slecht jaar, dat kun je verwachten bij de start van een onderneming. Nu blijkt dat ik 200 procent boven verwachting draai.”

Haarzooi
Ook zzp’er Saskia van der Werk (33) gaat het voor de wind. Ze kapte vorige week acht klanten aan huis. En door mond tot mondreclame melden zich meer mensen bij kapsalon Haarzooi, sinds 1 september geregistreerd bij de Kamer van Koophandel.

Niet verlengd
Van der Werk zit al zestien jaar in het vak en stapte net een jaar geleden over naar een kapsalon in woonplaats Zuidhorn, ten westen van Groningen. Zo kon ze werk en de zorg voor haar tweejarige dochter beter combineren. Haar contract werd echter om financiële redenen niet verlengd.

Na een aantal sollicitaties die ’niet goed voelden’, besloot ze de sprong naar het zelfstandig ondernemerschap te wagen. Ze droomde al jaren van een eigen kapperszaak.

Klantenkring
Een aantal klanten bezoekt Van der Werk in Hoogezand, waar ze bij een kapsalon ooit in dertien jaar een grote klantenkring opbouwde. „Toentertijd vroegen ze of ik bij hen aan huis wilde komen kappen als ik voor mezelf zou beginnen. Geen probleem, ik rij overal heen. Bij afstanden boven de 15 kilometer vraag ik enkel een kleine onkostenvergoeding.”

Dat ze zelf haar tijd in kan delen, vindt Van der Werk ideaal. „Als ik ’s avonds werk, kost het me overdag minder aan opvang voor mijn dochter. Zo houd ik uiteindelijk meer inkomsten over.”

Sterke mening
Alleen noodgedwongen kiest Van der Werk nog voor loondienst. Na zoveel jaar heb je een sterke eigen mening over het reilen en zeilen op de werkvloer, licht ze toe. De kapster was getuige van situaties waarvan ze dacht: zo zou ik het absoluut nooit doen in mijn zaak. Ze vindt dat bazen ideeën van werknemers serieus moeten nemen. Van der Werk heeft zelf geen medewerkers maar ‘sluit niets uit’.

Zumbalessen
„Met een baas moet je altijd overleggen.” Voor Myra Heerink (23) is het een belangrijke reden om nooit meer werknemer te worden. Sinds kort runt ze haar eigen dansstudio, Juicy Movements. Vooral de zumbalessen, een combinatie van fitness en dans op Latijns-Amerikaanse muziek, lopen als een trein. Voor de lessen huurt ze ruimte in zalencomplexen, voornamelijk in Gulpen. „Ik heb al contact met een makelaar voor een eigen pand.”

Danspassie
Heerink studeerde pedagogiek en werkte in een internaat voor moeilijk opvoedbare pubers. Maar toen de baan niet meer te combineren viel met haar danspassie zegde ze op. „Ik gaf les op dansscholen vanaf mijn veertiende en daar ging veel tijd inzitten. September vorig jaar hakte ik de knoop door en vervolgens zat ik twee maanden thuis.”

Heerink kon geen werk vinden dat bij haar opleiding aansloot en vroeg zich af of het wel zo’n goed idee was geweest om haar baan op te geven. „Ik ging in een kledingzaak werken, moest toch centjes verdienen om de huur te betalen.” Uiteindelijk vond ze werk als instructeur in een fitnesscentrum. „Ik gaf er danslessen en die waren ontzettend leuk. Enthousiaste deelnemers en overvolle klasjes.”

Kinderdroom
Na drie maanden zei ze opnieuw haar baan op, maar nu om helemaal voor het dansen te gaan. „Mensen waarschuwden me dat dit niet de juiste tijd was om een bedrijf te starten. Maar deze dansstudio is een droom uit mijn kinderjaren. Ik had iets voor ogen en dacht: ik geef 100 procent. Lukt het niet, dan heb ik het in ieder geval geprobeerd.”

Als zelfstandige is Heerink ‘veel flexibeler’ dan in loondienst. Ze kan haar werkzaamheden indelen zoals ze wil. „En ik kan helemaal mijn eigen ding doen, fulltime.”

Dat is ook wat Anouk Stofmeel het ‘allerleukst’ vindt aan zelfstandig ondernemen. „Eigen baas zijn geeft me een waanzinnig trots en gelukkig gevoel. Wat ik nu doe is 100 procent Anouk!”

Een miljoen zelfstandigen

Het zelfstandig ondernemersschap blijft trekken, ondanks of dankzij de economische crisis. In het eerste half jaar van 2009 waagden ruim 53.000 Nederlanders de stap als eenpitter, zo’n 2700 meer dan in het laatste half jaar van 2008. Inmiddels telt Nederland circa een miljoen zelfstandigen zonder personeel, blijkt uit cijfers van de Kamer van Koophandel.

Opvallende stijging
Opvallend is de stijging van het aantal zzp’ers in de cultuur-, de zorg- en de kappersbranche. Waar dit jaar vergeleken met het eerste half jaar van 2008 het aantal starters in de bouw met 39 procent kelderde, liet de zorg een toename zien van 63 procent. De cultuurbranche volgt met 27 procent en de kappers- en schoonheidsbranche met 6.

Aanbevelen
Uit een onderzoek van de Kamer van Koophandel blijkt dat de beweegredenen om te gaan ondernemen in crisistijd hetzelfde zijn als bij economische voorspoed. Starters kiezen er ondanks de economisch moeilijke tijden ‘zeer bewust en vol overtuiging’ voor. 76 procent van de 1180 geënquêteerden beveelt het zelfstandig ondernemerschap van harte aan.

Op 17 oktober gepubliceerd in Trouw en op Trouw Ideale Banen

Beetje Darwin, beetje God

2010-02-21T17:02:00+02:00

Vorig voorjaar was het de tentoonstelling ’Cold Turkey’. Deze lente exposeren de Vrienden van Job intiemer en filosofischer. Ze willen niet die jongens zijn die de rk-kerk restaureren.

’Je gelooft toch niet, hè?” Toen Rinke Nijburg op de kunstacademie enthousiast Jezus begon te schilderen was dat het commentaar van zijn docent.

We schrijven jaren tachtig. In de literatuur en muziek heeft religie haar plek altijd behouden, maar in de beeldende kunst is ze ’eruit geschoffeld’, aldus Nijburg.

Griezelig
Dat zat hem en twee bevriende kunstenaars dwars. Samen met Jan Meijering en Wout Herfkens richtten hij in 2000 De Vrienden van Job op. De stichting wil ervoor zorgen dat kunstenaars zich niet meer hoeven te schamen voor religieuze beeldtaal in hun werk. Meijering heeft zich inmiddels teruggetrokken. „Toentertijd noemde men ons rechts en reactionair. Griezelig, mijn haren gingen ervan overeind staan.”

In zijn werk is Nijburg (1964) allerminst reactionair. Voor inspiratie put hij vrijelijk uit bronnen van exotische religies als het hindoeïsme. „Hoe meer goden, hoe beter.”

Tegen homo's
Dat de stichting bij oprichting hard nodig was, bleek uit het eerste project van de Vrienden. Ze transformeerden het kunstcentrum De Gele Rijder in Arnhem voor een maand tot een rooms-katholieke ’Schuilkerk voor een dakloze god’. De ruimte werd zelfs gewijd door de deken van Arnhem. Nijburg vertelt over ’slaande ruzies’ met mensen die vonden dat dit niet kon, omdat de rk kerk tegen homo’s zou zijn.

Diepe haat
Kunstprofs zegden hun lidmaatschap van de Gemeenschap Beeldende Kunstenaars op, een Gelderse vereniging. „Ze waren zo blij dat God dood was en dachten: nog een paar oudjes in de kunstwereld en dan zijn we ervan verlost. Maar dan beginnen er weer een paar met religieus geïnspireerde kunst. Je kunt je niet voorstellen hoe diep die haat zit. Maar het is hun haat, niet de mijne.” Nijburg begrijpt het wel. „Dachten homo’s net hand in hand over straat te kunnen lopen, worden ze in elkaar getimmerd door moslimjongeren. Dat wil ik ook niet terug.”

Zes dagen?
Ook een jaar later, in 2001 tijdens de expositie ’7 Goede Dagen’ in Nijmegen, kreeg Nijburg vragen. Zeven kunstenaars kregen de opdracht een scheppingsdag te verbeelden. De Vrienden van Job herschiepen de rustdag. „Maar Rinke, de Aarde kan toch niet in zes dagen geschapen zijn, vroegen mensen. Waarom kan dat niet, vroeg ik hen dan. Maar maakt het wat uit of onze planeet in zes dagen of zes miljard jaar ontstaan is? De schepping blijft wonderbaarlijk.” De echte vraag is volgens hem of alles wel of niet in zinvol verband met elkaar staat.

Dat hedendaagse kunstenaars zo weinig met de rijke rooms-katholieke beeldtraditie doen, vindt Nijburg verbijsterend. „Waarom zou je je roots verloochenen? „ Hij denkt aan de vakanties met zijn ouders in zuidelijker Europese landen. En aan boeken over kunstgeschiedenis. „Als je onze erfenis ziet en die boeken openslaat, dendert er bijna twintig eeuwen westerse beeldtraditie over je heen.”

Insecten
Toch hebben de Vrienden van Job liever niet dat men hen ziet als die jongens die de katholieke kerk willen restaureren. Daarom begeven ze zich ook op filosofisch pad. Hun huidige tentoonstelling Tableau Mort is een stap in die richting. In gipsen tegels vervaardigd door Wout Herfkens, graveerde en schilderde Nijburg verschillende insecten. Soms op menselijke lichaamsdelen, als waren het tatoeages.

„Insecten zijn zo ongelooflijk wonderbaarlijk. Het is onvoorstelbaar hoeveel kleurschakeringen er per beestje bestaan. Maar ook hoeveel soorten. En hoeveel soorten er ooit waren”, vertelt Nijburg. In het jaar van Darwin scheppen de Vrienden nieuwe varianten als pleidooi tegen het uitsterven.

Oerverlangen
Toch kan Nijburg het niet laten om een link te leggen naar religie. Hij ziet in het verdwijnen van de soorten ook een afname van het aantal goden in de wereld. Religie is volgens hem een menselijke behoefte, een ’oerverlangen’. Welke godsdiensten die goden vertegenwoordigen kan hem niet schelen, zolang de verwondering en openheid naar het andere blijft. Hij stoort zich aan de gebruiksdrift in het Westen.

„Als westerlingen alleen datgene uit een godsdienst halen, wat ze kunnen gebruiken, dan verrijken ze enkel het ego.” Terwijl het in religie juist gaat om de ontmaskering van dat ego, denkt hij. „Je hebt een ander of iets anders nodig om jezelf paal en perk te stellen.” Goden kunnen die rol volgens hem prima vervullen.

Kabbalist
Voorheen zocht Nijburg de kern van het leven op neoplatoonse wijze achter de schijn en in de ideeën. Nu zoekt hij haar in de natuurlijke verschijningsvormen. Daarbij houdt hij de uitspraak van een beroemd kabbalist hoog in het vaandel: wanneer je vat wil krijgen op het onzichtbare, moet je zo diep mogelijk doordringen in het zichtbare.

Vriend van Job Wout Herfkens heeft Nijburg een handje geholpen met ’in het nu leven’. „Ik was vooral in mijn hoofd bezig met god en waarheid. Dan lijkt het alsof zij ergens anders zijn, terwijl ze in mezelf en om mij heen wonen.”

Zenboeddhisme
Herfkens liet hem kennismaken met het zenboeddhisme en híj vertelde zijn collega alles over het christendom. Die wilde in Tableau Mort graag een link naar de opstanding van Jezus. Nijburg zag dat niet zitten, maar heeft spijt. „Jezus staat niet toevallig op in het voorjaar, de tijd waarin nieuw leven ontwaakt. Zijn geboorte rond Kerstmis is ook niet voor niks gedaan. Dat is het feest van het terugkerende licht.” Het boeddhisme en christendom gaan volgens hem prima samen. „Waar het wringt, wringt het. Dat moeten we vooral zo laten.”

De ingekerfde insecten op witte gipsplaten van 4 centimeter dik zijn voor Nijburg minder Platoons en meer lichamelijk, dan wanneer het bijvoorbeeld aquarellen waren geweest. „Wout zoekt de stilte in het stoffelijke, zoals het gips.Aardser kan bijna niet. En als je de tegels zo doorschijnend maakt met dat witte gips, dan is het de weerspiegeling van de hemel.”

Fluweel
„Deze zachte gipssoort kun je zo mooi opschuren dat het op fluweel lijkt”, vertelt Wout Herfkens (1962). De eenvoud van de gegoten tegels en hun witheid, hebben voor hem alles met meditatie te maken. „Bij zenmeditatie probeer je zittend op een kussentje in het hier en nu te komen. Je laat gedachten los en wordt zacht en stil in je hoofd.”

Hij richt zich tegenwoordig meer op het christendom omdat deze godsdienst westerse wortels heeft. „Ik geef op de designacademie in Eindhoven les aan studenten van verschillende nationaliteiten en het cliché klopt. Aziaten zijn een ander slag mensen. Rustig, bescheiden en introspectief als hun religies. „Ik zou graag een westers geloof aanhangen. De kerken staan er allemaal al en ik hoef het wiel niet opnieuw meer uit te vinden.”

Kaal protestantisme
Herfkens denkt dat alle religies uit dezelfde bron komen en vraagt zich af waarom we ver zoeken wat misschien wel dichtbij is. „Stel dat het onder regels en misverstanden verborgen ligt, dan hebben we straks het kind met het badwater weggegooid.” Enkele maanden geleden was hij onder de indruk van de rooms-katholieke dienst tijdens de begrafenis van zijn schoonvader. Het protestantisme vindt hij ’kaal.’

Slappen zielen
„Waarom de naam Vrienden van Job?”, vraagt Nijburg. „Het is de Job uit de Bijbel en die vrinden zijn inderdaad de vervelende zeurzakken en betweters die continu tegen Job aan zaniken tot Job en God het zat worden. We vereenzelvigen ons liever met zijn vrienden. Liever losers dan martelaren. Heiligen bestaan wel, maar wij zijn toch eerder de slappen van ziel, de weken met knikkende knieën. Bescheidenheid past ons beter dan heiligheid. Wij voelen ons noch thuis in de kerk noch daarbuiten. Wij zijn eerder nomaden dan pelgrims.”

Nieuwe religieuze kunst: scheppende geniën op zoek naar God en mythe

Normen en waarden keren terug in de moderne kunst, volgens kunsthistoricus Aldwin Kroeze. Hij noemt het de tweede fase van het postmodernisme.

Speelden kunstenaars in de eerste fase vooral spelletjes en wilden ze shockeren met hun werk, nu is het de tijd van grote verhalen en levensvragen. Hij vertelt over de Canadese beeldhouwer Brian Jungen die een prehistorisch skelet maakte van plastic tuinstoelen. „Het doet direct denken aan onze omgang met het milieu.”

Diamanten schedel
En al is kunstenaar Damien Hirst een showman, zegt kunsthistoricus Kroeze, zijn met diamanten bedekte schedel was wel degelijk ook een reactie op hoe we omgaan met onze vergankelijkheid.

Dat religieus geïnspireerde kunstenaars niet alleen kerkbankjes ontwerpen, laat Rinke Nijburg zien, volgens Kroeze. Het is een persoonlijke zoektocht naar zingeving met onder meer traditioneel christelijk beeldmateriaal.

Scheppende genieën
In de tentoonstelling Tableau Mort gaan twee scheppende genieën, Nijburg en Wout Herfkens, op zoek naar nieuwe goden en mythen, meent hij. „Deels verwijzend naar wat is verdwenen, maar ook vooruitblikkend met nieuwe mogelijkheden. Daarmee verheft Tableau Mort zich boven het sprookje van het Verkade-album.”

Herfkens maakte maagdelijk witte, gipsen tableaus. Kroeze: „Ze zien er zacht uit. Je wilt ze aanraken maar dat mag niet.”
Nijburg schiep leven door fossielen in het kwetsbare materiaal te graveren, die hij in verschillende kleurschakeringen beschilderde, zegt Kroeze. „Een beetje Darwin en een beetje God.”

Op 24 april gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

'Wie de oorzaak kent, vindt rust'

2010-02-21T17:03:00+02:00

Tijdens de kunstmanifestatie ’My Name is Spinoza’ vertellen landgenoten van Neêrlands beroemdste filosoof waarom zijn gedachtengoed actueel is. Vandaag: filosoof Miriam Van Reijen.

Binnen twee minuten is Miriam van Reijen er achter waarom haar cliënten dingen hebben gedaan waar ze zelf niet blij mee zijn. In de geest van filosoof Benedictus de Spinoza doet ze daarvoor een beroep op hun denkvermogen. „Ik laat hen inzien dat ze niet anders konden.”

Het is het determinisme van de zeventiende-eeuwse denker dat hoogtij viert in haar filosofische praktijk. Geen mens ontkomt bij Van Reijen aan de ijzeren wet van oorzaak en gevolg.

„Wanneer iemand zich schuldig voelt omdat hij geen kaartje naar een jarig familielid stuurde, stel ik vragen om de oorzaak te achterhalen. Als hij het vergeten is, hoe had hij er dan aan kunnen denken? Mensen zijn vaak hoogmoedig, denken dat ze het onmogelijke kunnen.”

Accepteren dat er niet meer in zat, kunnen mensen moeilijk, volgens Van Reijen. „Studenten houden achteraf vaak vol dat ze meer hadden kunnen studeren, maar dan zeg ik: ’Je deed het niet, dus kon je het niet.

Doe het rustig aan en studeer de volgende keer vanuit die rust wel harder’. Terugkijken heeft geen zin, dat kost energie. Spinoza vond de gedachte dat je iets anders had kunnen doen onlogisch en niet waar, er was een reden voor.”

Van Reijen gebruikt vooral de affectenleer uit Spinoza’s levenswerk, de Ethica. Deze theorie over emoties moet het menselijk bestaan makkelijker en gelukkiger maken. „Filosofie is alleen interessant als ze iets verandert in je leven.” Van Reijen is ook bestuurslid van de Vereniging Het Spinozahuis en geeft trainingen waarin ze filosofie met emoties combineert. Schuldgevoel is het hoofdthema.

Werkt determinisme geen fatalisme in de hand?

„Een groot misverstand. Als de dokter vertelt dat je nog drie weken te leven hebt, ga je dan bij de pakken neerzitten of knokken? De dokter kent niet alle oorzaken van je aandoening en heeft wel eens ongelijk. Fatalisten zijn aanmatigend door te denken dat ze de toekomst kennen. Kijk terug met gemoedsrust en wees honderd procent gericht op de toekomst. Je moet keuzes maken.”

„Spinoza besteedde veel aandacht aan adequaat denken, om illusies en misverstanden tegen te gaan. In de Ethica gaat hij ervan uit dat mensen zich hierdoor beter gaan voelen. Dat is ook prettiger voor hun omgeving.”

Dat klinkt als psychotherapie.

„Dit is radicaler. Sommige psychotherapeuten zeggen dat een beetje schuldgevoel geen kwaad kan. Het is een aanzet voor verandering. Met een beetje jaloezie of irritatie leer je wel leven, vinden ze. Maar als je kiespijn hebt, ga je toch ook naar de tandarts om de oorzaak te laten wegnemen? Dat doe ik ook met negatieve emoties.

Als filosoof kan het me niet schelen hoe het voelt, ik ga op zoek naar de oorzaak. Is de gedachte die je hebt waar? Zo ja, dan houd je haar. Zo niet, dan is het mijn taak om je er vanaf te helpen. Het gaat in de filosofie om de waarheid.”

Ware gedachtes kunnen heel vervelend voelen.

„Ware gedachtes kunnen volgens Spinoza geen oorzaak zijn van een negatief gevoel. Dit is een boude uitspraak, maar aan die gevoelens liggen altijd onware gedachten ten grondslag. Hij heeft deze emoties, ook wel passies, keurig beschreven in deel drie van de Ethica.

Neem haat. Haten kun je enkel als je denkt dat iemand anders de oorzaak is van een voor jou vervelend feit. Je haat geen natuurverschijnselen zoals een aardbeving, die zie je als een gegeven feit. Maar zo is het ook met de baas die je ontslaat. Wanneer je een serieus gesprek met hem hebt en vraagt naar het waarom, dan begrijp je dat hij niet anders kon. Dan verdwijnt de haat. Het feit ’ontslag’ blijft, daar kan de filosofie niets aan doen.”

En de ander die jou haat en je wat aandoet?

„Ook daar is een oorzaak voor en die ligt niet bij jou. En waarom zou je jezelf met twee problemen opzadelen? Als je kiespijn hebt, kun je kwaad zijn op die kies. Die kan er echter niets aan doen.”

Past u deze theorie zelf ook toe?

„Ja, hoewel ik makkelijk praten heb. Ik ben er filosoof genoeg voor en die houding zit ook in mijn aard. Als studenten te laat zijn omdat de trein vertraagd is, denken ze dat die trein geen vertraging had mogen hebben. Zelf denk ik dat die vertraging wel ergens door zal zijn gekomen.”

Daarom spreekt Spinoza u dus aan?

„Ik heb veel filosofen bestudeerd, maar met niemand was ik het zo eens als met hem. Het voelt als kameraadschap. Hij dacht zo radicaal, zonder rekening te houden met heilige huisjes zoals over de vrijheid van meningsuiting. Zelfs onder filosofen is hij bijzonder.”

In uw boek over Spinoza schreef u dat mensen door kennis kunnen loskomen van hun emoties. U vertelde al over het achterhalen van oorzaken. Maar zijn de passies niet heel sterk?

„Zelfs met die kennis blijft het behelpen. Daar verwijst de titel van mijn boek ook naar. Spinoza weet dat de ratio vaak het onderspit delft. Zo’n rationalist is hij nu ook weer niet. Gewoonte en lust bijvoorbeeld, zijn vaak sterkere krachten. Kijk naar mensen die weten dat roken slecht is en toch niet kunnen stoppen. Alleen de intuïtieve kennis is volgens Spinoza sterker dan passies.”

Hoe komt iemand aan die kennis?

„Het is geen feitelijke kennis, het kwartje moet vallen. Een verinnerlijkt besef van oorzaak en gevolg dat de passies onmogelijk maakt. Daar komt gemoedsrust uit voort.”

Vooralsnog moeten we het doen met het achterhalen van oorzaken. Dat kan heel complex zijn.

„We hoeven niet alle oorzaken te kennen, dat is juist zo mooi. Als we buikpijn hebben, weten we dat er een oorzaak is, ook als we die nog niet kennen.

Vroeger zochten mensen die oorzaak in Gods wil, het boze oog of dachten ze dat ze werden gestraft voor hun slechte leven. Tegenwoordig is het een zaak van de natuur. Dat werkt volgens Spinoza ook zo voor ons brein, ons denken. Die overtuiging heeft praktische consequenties. Zelfs als je niet precies weet hoe het komt, weet je dat er een oorzaak is en dat alleen al geeft rust.”

„Dat de wetenschap steeds meer oorzaken ontdekt, vind ik prachtig. Spinoza zei al dat we geen vrije wil hebben. Neurowetenschappers kunnen tegenwoordig met apparatuur kijken hoe het brein werkt. Hoe we denken, vergeten, herinneren, waarom we doen wat we doen, alles heeft een natuurlijke oorzaak.”

De filosofie is nu zelf in het geding.

„Duizenden jaren hebben we in de filosofie hierover van alles kunnen roepen. Bij de oude Grieken behoorden genees- en sterrenkunde ook tot de filosofie, omdat ze er nog zo weinig van wisten. Maar steeds meer wetenschappen splitsen zich af. Ontzettend spannend.”

Is de verhouding tussen lichaam en geest straks een terrein voor de neurowetenschappen?

„Misschien wordt binnenkort wel ontdekt wat bewustzijn is. Filosofie is geen wetenschap, maar je bent in deze tijd alleen nog serieus te nemen als filosoof wanneer je wetenschappelijke ontwikkelingen op de voet volgt.”

„Filosofie zal op den duur verdwijnen. Maar dat maak ik niet meer mee. Ondertussen blijf ik lekker door filosoferen over de zin van het leven. Als ik nu zou gaan studeren, werd het neurowetenschappen en geen filosofie. Maar natuurlijk wel met Spinoza erbij.”

Op 2 juli gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Overheid op hellend vlak met inperking denkvrijheid

2010-02-21T17:03:00+02:00

Tijdens de Amsterdamse kunstmanifestatie My Name is Spinoza vertellen landgenoten van Neêrlands beroemdste filosoof waarom zijn gedachtegoed nog steeds actueel is. Vandaag: hoogleraar informatierecht en advocaat Egbert Dommering.

Fascinerend, vindt Egbert Dommering het, dat kunstenaars Spinoza tot cultfiguur verheffen. De hoogleraar informatierecht denkt dat Ethica, het levenswerk van de zeventiende-eeuwse filosoof, debet is aan zijn populariteit onder niet-wetenschappers.

En dan vooral het deel over menselijke hartstochten als woede of jaloezie en de uiteindelijke bevrijding daarvan. „Het is een soort deugdenleer waarin Spinoza geest en emoties combineert. Door meer zelfkennis zou je een grotere vrijheid bereiken.”

Breed publiek
Ook de opbouw van het werk als een wiskundige verhandeling spreekt aan, volgens Dommering (1943). „Het lijkt op de cultus rond Ludwig Wittgenstein in de jaren zeventig.” Auteur Willem Frederik Hermans introduceerde deze filosoof toen bij het Nederlandse publiek met een vertaling van diens Tractatus Logico-Philosophicus.

„Iedereen was met dat boek bezig. De puur logische vorm waarin hij zijn boodschap bracht, vonden mensen mooi, bijna poëzie. Zoiets moet met Spinoza ook aan de hand zijn.”

Daarnaast ontkoppelde Spinoza religie van dogma’s en bijbelteksten. Dommering: „Dat past goed bij de huidige opleving van persoonlijke religieuze belevenissen.”

Tolerantie islam
Zelf is Dommering meer gecharmeerd van Spinoza’s Tractatus Theologico-Politicus (TTP), onder meer een pleidooi voor religieuze tolerantie. „Veel toegankelijker.”

Hij bestudeerde het geschrift grondig toen hij colleges over vrijheid van meningsuiting gaf en hierover een artikel schreef, toegespitst op tolerantie en de islam. Vrij zijn om je mening te uiten, hangt bij Spinoza samen met vrijheid van denken, zegt Dommering. „Maar dat is iets anders dan je emoties eruit gooien. En dat gebeurt in Nederland nu juist.”

Haatzaaiers
Een ’prachtig’ voorbeeld daarvan is volgens hem de columnistenoorlog in het Parool van afgelopen maand, waarbij predicaten als ’vieze vuile racisten’ en ’teringlijders’ niet werden geschuwd. „Spinoza doelde niet op vrijheid van redeloos spreken, op alles zeggen wat je voor de mond komt. Hij pleitte voor het vrij kunnen uiten van een gefundéérde mening. En die mag best schokkend of negatief zijn. Haatzaaiers moeten dit nog maar eens tot zich laten doordringen.”

Altijd republiek
Voor Spinoza was het gezag in de samenleving onderdeel van een sociaal contract, vertelt Dommering, zelf voorzitter van de Stichting Spinoza Centrum Amsterdam. „Volgens hem laten mensen alleen op redelijke gronden hun individuele vrijheid inperken door een gezagdragend orgaan.

Daaruit concludeerde hij dat een staat altijd een republiek moet zijn. Bovendien kan een overheid alleen wetten maken die de vrijheid van handelen inperken, niet de vrijheid van denken.” En hiertussen vervaagt de laatste jaren de grens in Nederland, vindt Dommering.

Hellend vlak
Strafrecht houdt zich enkel met handelingen bezig en een haatzaaiende mening verkondigen is een handeling, zegt de hoogleraar. Maar de grens wordt pas overschreden als die mening aanzet tot haat en geweld tegen concrete personen. Daarbij speelt mee in welke context en voor welk publiek die uiting wordt gedaan.

„Als mensen er een radicale filosofie op nahouden en bij elkaar een beetje opgewonden zitten te praten, lopen ze tegenwoordig al snel het risico opgepakt te worden wegens het voorbereiden van een terreuraanslag. Maar wat mensen zeggen, hoeven ze niet te gaan doen. Een radicale mening verkondigen onder vrienden maakt je nog geen terrorist. De overheid begeeft zich op een hellend vlak met deze inperking van de vrijheid van denken.”

Komst islam
Naast Spinoza droeg ook filosoof en tijdgenoot John Locke tolerantie een warm hart toe. „Ze reageerden op een godsdienstig sterk verdeeld Europa”, aldus Dommering. „Je kon in die tijd elkaars opvatting maar beter respecteren, anders was je je eigen leven niet zeker.

Daar komt ons tolerantiedenkbeeld vandaan. Met de komst van de islam in onze cultuur is het weer actueel. Ook toen mocht je elkaars opvattingen bestrijden, maar je begint altijd met het erkennen van elkaars bestaansrecht, met opvatting en al. Dat is iets wat Geert Wilders nalaat.”

Op 29 mei gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie